Het dieptepunt voorbij

DE COSMOPOLITAN, het blad voor de eigentijdse vrouw, heeft in Moskou een maandelijkse oplage van honderdduizenden. De opmars van snel, sexy en succesvol beperkt zich niet tot de bladenmarkt. Temidden van de opkomst van nieuwe bedrijvigheid en de afbraak van de oude structuren lijkt de Russische economie het dieptepunt van de neergang te zijn gepasseerd. Ruim drie jaar nadat de hervormingen in Rusland in volle hevigheid werden ingezet en vele economische schokken verder, doen zich steeds meer tekenen van herstel voor.

De economie begint zich te stabiliseren. Het begrotingstekort daalt en de gewoonte om tekorten te financieren door geld bij te drukken, heeft plaatsgemaakt voor een strakker monetair beleid. Met als gevolg dat de roebel zich nu al een aantal maanden beweegt op een koers van ongeveer vijfduizend voor een dollar en dat de inflatie geleidelijk afneemt (overigens nog altijd bijna acht procent op maandbasis).

Het bankwezen bloeit en heeft de klappen van een aantal schandalen overleefd. De produktie van staal, de machinebouw en de chemie vertonen sinds mei een voorzichtige groei. In alles wat los en vast zit, wordt gehandeld. Volgens de officiële statistieken was tussen 1989 en 1994 sprake van een halvering van de produktie, maar economen komen aan de hand van gegevens over het elektriciteitsgebruik tot een veel kleinere inkrimping - nog altijd zo'n twintig procent overigens.

Deze tekenen van herstel betekenen absoluut niet dat de hervormingen tot een geordende markteconomie hebben geleid. Voor een deel is de commando-economie vervangen door een nieuw monopolie-kapitalisme. Het juridische systeem is, op zijn best, nog zwak ontwikkeld of, erger, willekeurig. De invloed van de mafia, die het gat heeft opgevuld dat de ineenstorting van de planeconomie en de verbreking van de economische verbindingslijnen tussen de republieken van de voormalige Unie hebben achtergelaten, is alleen maar groter geworden. Veel van de oude managers hebben een nieuwe manier van overleven aangeleerd. De netwerken van de politieke machthebbers en militaire veiligheidsstructuren, van regionale en etnische groeperingen spelen een, soms schimmige, rol. In het wilde en gehavende kapitalistische Rusland gelden andere gedragsregels dan in het Rijnlandse of Angelsaksische model.

HET WESTEN KAN op een cruciaal terrein een bijdrage leveren aan de verbreding van het herstel. Rusland heeft in 1993 de buitenlandse schuld van de Sovjet-Unie (honderd miljard dollar) overgenomen. Deze schuld is inmiddels opgelopen tot 130 miljard dollar en tot nu toe is slechts mondjesmaat betalingsuitstel verleend. Nadat begin dit jaar Rusland en het Internationale Monetaire Fonds (IMF) een akkoord bereikten over een stabilisatieprogramma, is de weg geëffend voor een lange-termijnregeling. Herstructurering van de buitenlandse schulden, zowel aan Westerse overheden als aan particuliere banken, kan de Russische hervormingen de nodige financiële lucht geven.

Toch is gebrek aan harde valuta niet het grootste probleem van Rusland. Vergeleken met de meeste andere republieken uit de boedel van de Sovjet-Unie verkeert Rusland in één opzicht in een gunstigere positie. Het beheert reusachtige energievoorraden en het heeft de structuur van de pijpleidingen van de Sovjet-Unie overgenomen. Hoewel de exploitatie van de minerale rijkdommen nog met grote inefficiënties gepaard gaat, heeft Rusland dankzij de export van voornamelijk olie en gas een fors handelsoverschot (bijna twintig miljard dollar in 1994). Bovendien hebben ondernemingen en nieuwe rijken grote bedragen op Westerse bankrekeningen in veiligheid gebracht. Volgens de laatste president van de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov, bedraagt het vluchtkapitaal honderd miljard dollar en beschikken Russen in eigen land nog eens over vijfentwintig miljard dollar.

ALS DE STABILISATIE er toe leidt dat het vertrouwen in de economie groeit en het vluchtkapitaal terugkeert, kan Rusland in een spiraal van zichzelf versterkend herstel terechtkomen. Datzelfde patroon heeft zich eerder in sommige landen van Latijns Amerika en Midden-Europa voorgedaan. Het is mogelijk, al heeft dat onmetelijke Rusland nog een lange weg te gaan.