JAN VAN VLIJMEN OVER Karlheinz Stockhausen

Stockhausen-retrospectief: 16 t/m 24/6, Beurs van Berlage, Amsterdam. Helikopter-Streichquartet: 26/6, 16.30, 18.30 en 20.30 uur, Westergasfabriek, Amsterdam. 'Weltraum - Outer Space. Elektronische Musik vom Freitag aus Licht': 17 en 18/6 (wereldpremière), Planetarium Artis, Amsterdam.

“Karlheinz Stockhausen is een van de begaafdste componisten van na de oorlog. Voor mij is hij in de eerste plaats een uitvinder. Dat is het frappante en fascinerende, dat hij niet stilstaat. Natuurlijk kun je vraagtekens zetten bij bepaalde aspecten van zijn ontwikkeling. Veel mensen haken af bij de zevendelige operacyclus Licht waaraan hij in 1977 is begonnen. Echte liefhebbers en kenners van hedendaagse muziek en van Stockhausen in het bijzonder beschouwen de periode tot 1974 als de 'echte' Stockhausen. De jongere generatie is vaak nauwelijks bekend met zijn composities uit de jaren vijftig en zestig; er wordt bijna nooit iets gespeeld. Daarom heb ik een poging gedaan het werk van Stockhausen in een perspectief te plaatsen. Dat is een beetje een pedagogische tik.”

Het Holland Festival wijdt van 16 tot en met 24 juni een retrospectief aan Karlheinz Stockhausen, na-oorlogs modernist van het eerste uur. In de Amsterdamse Beurs van Berlage worden alle vijftien tot nu toe voltooide Klavierstücke gespeeld. Behalve het pianowerk zijn tijdens het retrospectief vroege composities te horen, maar ook recentere onderdelen uit de zevendelige operacyclus Licht. De IJsbreker brengt in het planetarium van Artis de wereldpremière van Weltraum - Outer Space. Elektronische Musik vom Freitag aus Licht. In de Beurs van Berlage is een tentoonstelling te zien van partituren en manuscripten van Stockhausen. Een hoogtepunt is de uitvoering van het Helikopter-Streichquartett uit 1994. De leden van het Arditti String Quartet spelen hun partij in vier Alouette III-helikopters van de Koninklijke Luchtmacht.

Festivaldirecteur Jan van Vlijmen: “Stockhausen weet altijd precies wat hij wil. Een stuk als het Helikopter-Streichquartett heeft hij tot in de details doordacht. Het idee is simpel: vier musici in vier helikopters boven de stad. Via zend- en videosystemen hoor je de muziek in de zaal. Stockhausen zit zelf aan de Mischpult, de mengtafel. Het typische tremolo-achtige geluid van de helikopters is een integrerend bestanddeel van de compositie. De musici spelen ook allemaal tremolo's.

“Wat het componeren in Europa betreft, vraag ik me af of er nog sprake is van echte avant-garde, van nieuwe ontwikkelingen zoals Stockhausen ze nastreeft. Ik heb daar grote twijfels over. Iedereen grijpt terug. Je ziet een geweldige regressie, juist bij jonge componisten. We leven in de tijd van het retrospectief. Ik merk dat ook in mijn eigen ideeën over programmeren. Maar misschien is dat terugkijken nodig om verder te komen. Zelf heb ik de neiging om de enorme vernieuwing die de vijftiger en zestiger jaren in de muziek hebben gebracht weer in herinnering te roepen.

“Volgend jaar gaan we Alleluia II van Luciano Berio uitvoeren, een fantastisch stuk uit de jaren vijftig dat nooit wordt gespeeld. Hele generaties componisten kennen dat stuk niet. Dat komt door het serialisme, waarvan Stockhausen een van de uitvinders was. Het serialisme - het ordenen van toonhoogte, ritme, dynamiek en klankkleur in reeksen - zou een vergissing zijn geweest. Volgens mij was het helemaal geen vergissing, maar een logische en vanzelfsprekende ontwikkeling die veel goed heeft gedaan. Ook slecht, maar er wordt altijd meer slecht dan goed gecomponeerd. We moeten ons bewust zijn van wat geweest is. Niet alleen de dodekafonie en de Tweede Weense school, maar ook een figuur als Edgard Varèse. Voor een componist is het een ontzettende verarming als de romantiek nog het enige referentiekader is.”