Japan wilde Azië in de oorlog 'bevrijden'

“We hebben geen agressieve oorlog gevoerd, het was een oorlog om Azië van het kolonialisme te bevrijden”, zegt Sakae Suehiro, woordvoerder van de Japanse Vereniging van Nabestaanden van Oorlogsdoden (Izokukai), in een telefonische reactie op de resolutie over de oorlog.

Met 1,1 miljoen leden is de vereniging zeer invloedrijk in de Japanse politiek. Haar voorzitter is de minister van handel en industrie Ryutaro Hashimoto van de Liberaal-Democratische Partij (LDP). Suehiro is tegen de gisteren door het Japanse Lagerhuis aangenomen resolutie. “De oorlog heeft veel slachtoffers gekend. Natuurlijk voel ik meelijden voor de slachtoffers in andere landen. Maar we hebben geen agressieve oorlog gevoerd, het was een oorlog om Azië van het kolonialisme te bevrijden”. Suehiro vindt dat de “nagedachtenis aan diegenen die hun leven voor Japan hebben gegeven, de grootste zelfopoffering van een mens, niet mag worden beschaamd”.

Op de vraag of de relatie met de buurlanden nu niet belangrijker is dan met overleden voorouders, antwoordt hij: “Bewoners van andere landen zullen vanuit hun positie de geschiedenis altijd anders zien. Een bepaalde zienswijze is niet op te leggen. Dus is het om de vrede te bewaren het beste om de eigen opinie te onderdrukken. Natuurlijk is het verschrikkelijk wat er gebeurd is. Nooit meer mag er zo'n oorlog komen.”

Japanse politici hebben in het recente verleden diverse keren de Chinezen en Koreanen kwaad gemaakt met hun interpretatie van de oorlog. Volgens Suehiro is het duidelijk dat ze hun privé-mening niet kunnen onderdrukken. “Het is onverstandig dat ze als politicus dat soort dingen zeggen. Waarom ze dan toch zulke uitspraken doen? Daar kan ik maar beter geen commentaar op geven. Vanuit de verschillende nationale gezichtshoeken zal er nooit een eensluidende interpretatie zijn. Er is niets aan te doen dat de Koreanen zich kwaad maken over uitspraken van Japanners. Kritiek is niet erg, dat moeten we maar gewoon accepteren.”

Suehiro verwoordt een algehele kritiek die te vinden is bij de conservatieve leden van de Japanse samenleving, onder andere ook in de LDP, die deel uitmaakt van de regering. Premier Murayama moest om overeenstemming met de LDP te bereiken de oorspronkelijk veel scherpere bewoordingen van de resolutie afzwakken.

De term “agressief gedrag” werd vervangen door “daden van agressieve aard” (shinryakuteki koi) en “excuus” door “wroeging” (hansei). Conservatieve parlementsleden stonden op de invoeging van het partikel teki, dat de mate van agressiviteit (shinryaku, ook: 'invasie') van de gepleegde daden vermindert. Het nu gebruikte woord hansei is geen werkelijk excuus. Het kan in het dagelijks spraakgebruik gewoon 'overdenking' betekenen, maar ook wroeging of spijt impliceren.

Drie omstreden uitspraken van LDP-politici in het afgelopen jaar maken duidelijk waar de grenzen van het Japanse oorlogsbeeld liggen. In mei 1994 moest minister van justitie Shigeto Nagano aftreden na zijn opmerking dat de massamoord in het Nanking nooit had plaatsgehad. In Nanking werden na de inname van de stad door het Japanse leger in 1937 volgens voorzichtige schattingen 150.000 mensen omgebracht, volgens de officiële Chinese opgave 300.000, veelal burgers.

In augustus vorig jaar ruimde Shin Sakurai, de directeur-generaal van het milieu-bureau, het veld na te hebben opgemerkt dat de Tweede Wereldoorlog ook veel goeds teweeg had gebracht zoals de verspreiding van onderwijs en alfabetisering. De Koreanen werden gedurende de dertigjarige bezetting van hun land gedwongen Japans te leren.

Op 24 oktober zei Ryutaro Hashimoto, de genoemde voorzitter van de Izokukai, in het Lagerhuis dat de Japanse bezetting van Korea een koloniale bezetting was geweest en dat het beleid ten opzichte van China een bepaalde mate van agressie had bevat. Het woord 'oorlog' reserveerde hij voor de strijd met de Westerse mogendheden, maar hij plaatste een groot vraagteken bij de vraag of dat een veroveringsoorlog genoemd kan worden.

Een Zuidkoreaans verzoek om opheldering over deze woorden werd door premier Murayama beantwoord met de mededeling dat Hashimoto's gebruik van de term koloniaal in verband met de Japanse bezetting van het Koreaanse schiereiland in overeenstemming was met de regeringslijn. De Zuidkoreaanse regering nam genoegen met deze uitleg. Ondanks kritiek werd Hashimoto niet gevraagd zijn ministerschap neer te leggen.

De kern waar het hier om draait is dat de term 'oorlog' wordt gereserveerd voor de met de Westerse koloniale machten gevoerde strijd. Die oorlog was een strijd tegen de koloniale overheersers van Azië. De Aziatische volkeren zelf erkent Japan daarmee niet als gelijkwaardige opponenten. Deze volkeren hadden zich, in tegenstelling tot Japan, niet tegen de koloniale machten kunnen beschermen en waren slechts lijdend voorwerp in de strijd tussen Japan en het Westen.

“Het is niet zo dat Japan deze oorlog eenzijdig provoceerde”, zo geeft Tsutomu Takebe (LDP) de rol van Japan in het conflict weer. De kritiek hierop is dat “het de indruk geeft dat Japan niet anders kon, in plaats van de Japanse verantwoordelijkheid te verhelderen”, zegt professor Hiroshi Tanaka.

Maar er zijn ook andere opinies in Japan over het oorlogsverleden. Ken Yuasa was in de oorlog chirurg in het Japanse leger. Om de chirurgische vaardigheid te oefenen moesten hij en zijn collega's experimenten met gevangenen uitvoeren: amputaties, orgaanverwijderingen en hartinjecties. In mei van dit jaar deden Yuasa en andere voormalige militaire artsen een beroep op de regering om een duidelijk excuus uit te brengen. Het debat over een excuus maakt hem kwaad omdat het duidelijk afwijkt van de historische waarheid. “Sommige politici geloven werkelijk dat we een heilige oorlog voerden”, aldus Yuasa, “anderen zwijgen om zich politiek te beschermen”.

Over de neiging te zwijgen over het verleden zegt de Zen-priester Matsunami, geboren in de oorlogsjaren: “Japanners zijn zelf gewond door de oorlog, door het bewustzijn van het leed dat ze berokkend hebben. Het is moeilijk daarover te praten, omdat dat de wonden weer open haalt. Het is beter daar niet meer over te praten, want het enige dat wij, de jongere generatie, daar aan kunnen doen is het hoofd buigen. En dat terwijl we er zelf geen deel van zijn geweest.”

“Een veel groter probleem vind ik de huidige binnenlandse situatie met de opkomst van een sekte als de Aum Shinrikyo, die met geweld de samenleving wilde veranderen. Het doet mij denken aan de jaren dertig waarin rechts-extremistische groepen Japan met geweld in de richting van totalitarisme en uiteindelijk de oorlog brachten. Het treurigste is dat de gewone volgelingen van de sekte oprecht religieus geïnspireerd zijn, maar dat de leiders dit hebben misbruikt.”

    • Hans van der Lugt