Hollands Dagboek

Dr.ir. J.J.C. Voorhoeve (1945) is minister van defensie in het kabinet Kok voor de VVD. Hij besloot afgelopen week extra Nederlandse troepen naar Bosnië te sturen. Joris Voorhoeve werkte bij de Wereldbank, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, de Teldersstichting en het Instituut Clingendael. Hij was bijzonder hoogleraar in de internationale betrekkingen in Wageningen, lid van de Tweede Kamer en fractievoorzitter van de VVD.

Dinsdag 30 mei

Weer een volle dag. Gisteravond heeft de Contactgroep voor Bosnië van de Verenigde Staten, Rusland, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië vergaderd. Het beraad liep uit tot 02.00 uur. Conclusie: de VN-vredesoperatie in Bosnië moet worden versterkt. Het was hoog tijd dat vast te stellen. Defensie-chauffeur Wim Constant haalt mij thuis in Noordwijk op. Hij brengt een goed humeur mee plus de ochtendkranten, die uit zijn wanneer ik een half uur later de oude stijlkamer van het 'Logement van de Heren van Rotterdam' aan het Haagse Plein inloop, waarin het ministerie van Defensie is gehuisvest. Het moderne kantoormeubilair dat ik van mijn voorganger had overgenomen, is onlangs vervangen door 19de eeuws mahonie meubilair. Een fraai cylinderbureau, dat ik onder het stof aantrof in de opslagplaats van de Rijksdienst voor de Beeldende Kunst, wacht mij elke morgen op. De meubelmaker heeft het prachtig opgeknapt. Praktisch is het niet, maar het heeft veel meer karakter dan een moderne, platte schrijftafel.

Om 08.10 uur komt de directeur voorlichting, Hans van den Heuvel, binnen met de vraag of ik dit dagboek wil schrijven. Hij wordt gevolgd door de Chef Defensiestaf, generaal Van den Breemen, die frequent contact heeft met de militaire leiding van de United Nations Peace Force en de Britse en Franse chefs van staven, waardoor wij goed op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in voormalig Joegoslavië. Tussen de militairen bestaat een grotere mate van overeenstemming over Bosnië dan tussen de politici. In december kwamen de Chefs van de Defensiestaven van alle troepenleverende landen bijeen in Den Haag. Er werd toen een overzicht gemaakt van wat nodig is om de VN-vredesmacht effectiever te maken. Tot onze ergernis is er met die conclusies de afgelopen maanden niets gedaan. De leden van de Veiligheidsraad en het Secretariaat-Generaal konden de huidige problemen in Bosnië maandenlang zien aankomen. Er is kostbare tijd verspild door een gebrek aan regie. Nu de Bosnische Serviërs door herhaalde schending van alle afspraken met de VN tot de orde zijn geroepen met een precisie-bombardement op een aantal wapenopslagplaatsen, reageren zij furieus met terroristische beschietingen van bevolkingscentra, gijzeling van VN-militairen en ontvreemding van zware wapens uit VN-opslagplaatsen.

Staatssecretaris Gmelich Meijling en ik bespreken de stand van zaken in de 27 doelmatigheidsoperaties die hij leidt om de noodzakelijke bezuinigingen te kunnen bereiken. Onze hoop is gericht op realisatie van de Defensieclaim van ƒ 250 miljoen in de herijking, want een deel van de korting van het regeerakkoord is niet uitvoerbaar.

Mijn kabinetschef Gijs ter Kuile en secretaresse Dieck Schroots lopen binnen om de agenda te bespreken. Hans van Mierlo en ik zenden vanochtend nog een brief naar de Tweede Kamer over het Nederlandse beleid inzake Bosnië. Als de VN daar nu met de staart tussen de benen vertrekt, stort de geloofwaardigheid van die organisatie in en vallen honderdduizenden inwoners van Bosnië ten prooi aan hernieuwde etnische zuiveringen. De Veiligheidsraad heeft herhaaldelijk gezondigd tegen een basis-principe van veiligheidsbeleid. De Amerikaanse president Theodore Roosevelt zei: 'Speak softly, but carry a big stick'. De Veiligheidsraad draait het vaak om: 'Speak stickingly but carry a big soft'. Om de vrede te kunnen brengen, moet er macht met gezag worden uitgestraald. Dat vereist beperkte doelstellingen, maar stevige middelen. De twijfel die leden van de Veiligheidsraad steeds demonstreren door hun onderlinge verdeeldheid en de te beperkte middelen waarmee de militairen op pad worden gestuurd, leiden ertoe dat de VN wordt uitgedaagd. En dan vallen er slachtoffers.

Hans van Mierlo belt mij vanuit de NAVO-vergadering in Noordwijk. Achter het Contactgroep-communiqué, waarin een steviger optreden van de VN wordt bepleit, gaat een ernstig meningsverschil schuil over de vraag 'hoe nu verder?' Dit is het probleem bij de meeste vredesoperaties: als de belangrijkste landen verschillende agenda's hebben, is de grootste gemene deler een onduidelijke politiek.

De Bevelhebber der Luchtstrijdkrachten, generaal Manderfeld, komt praten over luchttransport voor humanitaire operaties. Op dit terrein wordt steeds nauwer met Ontwikkelingssamenwerking opgetrokken. Minister Jan Pronk heeft meebetaald aan een Hercules transportvliegtuig dat de komende maanden in Afrika wordt ingezet.

Om 20.00 uur naar Marinevliegkamp Valkenburg voor een gesprek met de Chef Defensiestaf, die terugkomt van besprekingen over Bosnië met de Britse Chef Defensiestaf Sir Peter Inge en zijn Franse collega admiraal Lanxade. Om 21.00 uur naar Hilversum voor een gesprek in NOVA over de situatie in en om Sarajevo, gevolgd door een radio interview met de VARA.

Woensdag

Ik bereid het debat in de Tweede Kamer over Bosnië voor. Jochem, de assistent-kamerbewaarder, loopt af en aan met stukken. Om 12.00 uur komen de fractievoorzitters van de vier grote partijen voor een briefing in het Defensiecrisisbeheersingscentrum (DCBC), dat zich 25 meter onder het ministerie bevindt. Het DCBC is dag en nacht bemand. Langs de wanden kaarten, de kamers vol computers en moderne verbindingsmiddelen. Vanochtend is de sous-chef Operatiën Defensiestaf, brigade-generaal Kolsteren, opgevolgd door commodore Hilderink. De generaal heeft zijn semafoon met enige opluchting overgedragen, want het is een baan zonder één moment rust. In Zagreb wacht hem de functie van chef-staf van generaal Janvier, de bevelhebber van alle VN-blauwhelmen in voormalig Joegoslavië. Er wordt de generaal dus weer geen rust gegund. Nederland is de laatste tijd goed vertegenwoordigd in de militaire VN-top: brigade-generaal Nicolai is chef-staf in Sarajevo, generaal-majoor Koster is commandant van de VN-vredesmacht op de hoogte van Golan, en de militaire adviseur van secretaris-generaal Boutros Ghali zal eind juni ook een Nederlander zijn. Het gaat om generaal-majoor Van Kappen, de Commandant Zeemacht Caraïbisch Gebied, die ik goed heb leren kennen in mijn nevenfunctie van minister voor Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken. Het VN-secretariaat heeft daarmee een uitstekende keuze gemaakt. De generaal zal nog wel moeten wennen aan de bureaucratie in New York, want hij bruist altijd van energie.

Om 15.15 uur brief ik leden van de Vaste Commissie voor Defensie over de situatie te velde, ter voorbereiding op het plenaire debat dat om 16.00 uur begint. Hans van Mierlo komt aangesneld uit de NAVO-vergadering in Noordwijk die net is afgelopen. Waar hij de tijd vandaan haalt om zoveel tegelijk te doen is mij een raadsel. Als gastheer van de NAVO-vergadering heeft hij de afgelopen nachten slechts drie uur kunnen slapen. Toch houdt hij een helder betoog. De vredesoperaties worden Kamerbreed gedragen; er is veel steun voor maatregelen om het optreden van de VN te verbeteren. Ieder maakt zich zorgen over de drie Nederlandse UNMO's die door de Serviërs zijn gegijzeld.

Donderdag

De ochtend wordt weer besteed aan de ontwikkelingen in Bosnië en de afhandeling van lopende Defensiezaken. In de middagpauze ga ik even hardlopen om weer zuurstof in het bloed te krijgen.

Om 14.00 uur komen Hella Rottenberg en Ewoud Nysingh van de Volkskrant voor een vraaggesprek. Ik overleg telefonisch met secretaris-generaal drs. Dirk Barth over een aantal personeelszaken. Vervolgens ontvang ik drs. Jacques de Winter, waarnemend directeur algemene beleidszaken, voor een gesprek over het werk van deze kleine, maar belangrijke eenheid. Om 18.00 uur het bewindsliedenoverleg van de VVD-leden van het kabinet met de voorzitters van de VVD-fracties in de Tweede en Eerste Kamer. Frits Bolkestein wordt vervangen door Benk Korthals, die, samen met fractiesecretaris en buitenlandwoordvoerder Frans Weisglas, aandacht vraagt voor reserves in de VVD-fractie over uitzending van meer militairen naar Bosnië. Die terughoudendheid is begrijpelijk, gezien de problemen waar de VN voor staat. Toch zou het nuttig zijn een bescheiden bijdrage te leveren aan een grotere internationale troepenmacht die de VN-blauwhelmen beter kan helpen beveiligen. Wij nemen de belangrijkste punten van de ministerraad door. Om 22.15 uur weer op Marinevliegkamp Valkenburg, waar de plaatsvervangend chef Defensiestaf, luitenant-generaal Schouten en Defensiemedewerker Frans Princen, net uit Parijs terugkeren. Met de Fransen en Britten is gesproken over versterking van de VN-vredesmacht. Er zijn nog aanmerkelijke verschillen tussen beide landen. Hoewel we iets meer zien in de voorzichtige Britse opstelling, besluiten we in de verdere voorbereiding van de conferentie in Parijs op zaterdag tussen de Britse en Franse positie in te gaan zitten, om te helpen beide landen op één lijn te brengen.

Vrijdag

Om 08.30 uur spreken premier Kok en ik in het Torentje over Bosnië. Om 10.00 uur is er Rijksministerraad met de Gevolmachtigd ministers van de Nederlandse Antillen en Aruba. Aan de orde zijn een aantal verdragen en een voorlopige verlenging van het hoger toezicht op het bestuur van Sint Maarten. Men stemt in met herbenoeming van de Gouverneur van de Nederlandse Antillen, mr. Saleh, een wijs man die een rustpunt is in dat deel van het Koninkrijk. In de Ministerraad is brede steun voor het Bosnië-beleid van Buitenlandse Zaken en Defensie. De Raad machtigt mij tot de eerder besproken inbreng op de conferentie in Parijs: helpen bewerkstelligen dat Frankrijk en Groot-Brittannië op één lijn komen en in dat kader ook de mogelijkheid van een bescheiden Nederlandse bijdrage aan de orde stellen. In de middagpauze voer ik kort overleg met Hans Dijkstal en Winnie Sorgdrager over de rechtshandhaving op de Antillen en Aruba. In de middag zijn diverse punten aan de orde in de Ministerraad. Ik luister, maar neem niet deel aan de discussies. Ik probeer 'en passant' een koffertje met stukken van het Kabinet van de Nederlandse Antillen en Aruba en Defensie af te handelen. Om 17.00 uur ontvang ik generaal Couzy om over zijn ervaringen in Bosnië te spreken. Hij vertolkt de behoefte van de Nederlandse militairen ter plaatse aan meer duidelijkheid van de zijde van de VN over het toekomstige Bosnië-beleid. De avond wordt gebruikt om de conferentie in Parijs voor te bereiden.

Zaterdag

Met een F-27 naar Parijs. Ondanks de uitermate korte voorbereidingstijd heeft de Franse regering alles op orde. Eerst delegatie-overleg. Mijn adjudant, majoor Zuur, komt met het bericht dat twee Nederlandse militairen in Bosnië zwaar gewond zijn. Bovendien wordt een observatiepost van de Nederlanders in Srebrenica belaagd door een groep van zestig Serviërs. De Amerikaanse onderminister van Defensie Jack Kruzel loopt binnen om te vragen of er tijd is voor overleg met Secretary of Defense Perry. Mijn collega heeft oog voor de moeilijke positie van de Europese bondgenoten in voormalig Joegoslavië en probeert te helpen waar hij kan. Zijn mogelijkheden zijn beperkt door de opstelling van het Congres, dat geen grondtroepen wil zenden. Perry is altijd “softspoken”, maar zeer analytisch en nauwkeurig. Wij komen als laatsten de lunchvergadering van de minister van Defensie binnen. Ik begroet de gastheer, de nieuwe Franse minister van Defensie Millon, die zich de problematiek van Bosnië snel heeft eigen gemaakt. De Britse minister van Defensie Rifkind geeft zijn visie, zoals altijd glashelder, stellig en in fraai Engels. Perry bevestigt, dat president Clinton heeft gezegd dat Amerikaanse troepen beschikbaar zijn om bij een tijdelijke hergroepering van de VN-vredesmacht in Bosnië te assisteren. Voorts stelt hij een C-130 'gunship' met artillerie ter beschikking, een inlichtingen-eenheid en materieel dat de Europese bondgenoten nodig hebben voor versterking van de VN-vredesmacht. Ik breng naar voren dat alle versterkingen snel ter plekke moeten zijn, vooral om de moeilijke positie van Sarajevo en de enclaves te helpen verlichten. Aan het einde concludeert Millon dat er consensus is over de hoofdpunten: de extra troepen zullen onder bevel komen van de VN-commandanten en binnen het huidige mandaat primair tot taak hebben de veiligheid van de blauwhelmen te verbeteren. Daarom moet het ook mogelijk zijn om, als de situatie ter plekke dat vereist, een groene helm op te zetten, omdat een blauwhelm door zijn opvallende kleur een te makkelijk doelwit is.

Het plenaire overleg verloopt volgens hetzelfde patroon. Ook de Russische Federatie is vertegenwoordigd, zij het op diplomatiek niveau. De VN-commandant in Zagreb zet uiteen wat zijn meest dringende behoeften zijn. Er wordt besloten tot de vorming van een multinationale brigade, bestaande uit Britse, Franse en enkele kleinere eenheden. Ik breng naar voren dat Nederland een kleine eenheid, namelijk een compagnie mariniers met zes mortieren en een mortieropsporingsradar-groep zou kunnen bijdragen. Groot-Brittannië stelt bovendien de 24ste lucht-mobiele brigade ter beschikking. Frankrijk brengt nog eens 4.000 militairen in gereedheid als reserve voor de VN-commandanten. Alles bijeen gaat het om extra eenheden van in totaal 10 tot 12.000 man. Het zal nog een maand duren voordat iedereen op zijn plaats is. Het moeilijkst worden dus de komende vier weken. Op zich is de vorming van de brigades geen oplossing voor het korte termijn- probleem van de gijzelaars, maar het maakt de Bosnische Serviërs wel duidelijk dat de VN-strijdmacht sterker wordt en niet blijvend met zich zal laten sollen. Misschien heeft dit perspectief ook bijgedragen tot de vrijlating van de 120 gijzelaars.

Ik vraag aandacht voor de Nederlandse militairen in Srebrenica, die nog slechts voor enkele weken voedsel hebben en al 110 dagen geen brandstof meer hebben ontvangen. Enkele delegaties vinden bevoorrading vanuit de lucht te riskant: als er een helikopter wordt neergeschoten, veroorzaakt dat opnieuw een crisis. Alom wordt benadrukt dat bevoorrading over de weg het beste is, maar daar heb ik weinig aan, want die wordt nu juist door de Serviërs geblokkeerd. Ik breng wat scherp naar voren dat er moet worden gekozen: ofwel bevoorrading binnen enkele weken, ofwel evacuatie. Evacuatie is echter nog veel riskanter dan bevoorrading. Dan gaat het immers om grote aantallen mensen die beschoten kunnen worden. Het wordt uiteindelijk aan de VN-commandanten ter plekke overgelaten wanneer bevoorrading vanuit de lucht zal worden uitgevoerd.

Om 17.30 uur worden de resultaten aan de internationale pers meegedeeld. Ik heb nog nooit zoveel camerateams bijeen gezien. De stemming is positief. Hoewel iedereen beseft dat met de overeenkomst van Parijs de problemen in Bosnië niet zijn opgelost, is de afgesproken versterking van de VN-vredesmacht toch een stap in de goede richting.

Er volgt nog een gesprek met Mohammed Sacirbey, de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken van Bosnië. Ik ken hem nog uit mijn Clingendael-tijd. Hij behoort tot de liberaal-islamitische stroming en is altijd buitengewoon scherpzinnig in zijn vraagstelling. Wij praten over Srebrenica; hij zegt dat de Bosnische regering accoord gaat met aflossing van de Nederlanders door militairen van een ander land. Ik stel hem op de hoogte van de toenemende druk van het Bosnisch-Servische leger rondom de enclave.

Als we 's avonds op Valkenburg aankomen, heeft ieder het gevoel dat er veel bereikt is. Ik ga onmiddellijk door naar Hilversum omdat “Met het oog op morgen” en “NOVA” toelichting op de conferentie in Parijs op prijs stellen. De grimeuse die mij schminkt heeft een dikke pil over de geschiedenis van de filosofie naast de uitgestalde kosmetica liggen. Paul Witteman stelt als altijd spitse vragen.

Zondag

Om 00.30 uur ben ik weer thuis. Het Pinksterweekend begint. Ik kan niet goed in slaap komen; de twee ernstig gewonde militairen worden vannacht naar Nederland gevlogen. Wat een ramp voor hun familie.

Om 09.00 uur belt Hans van Mierlo uit Rome. Hij is op weg naar een conferentie van de Europese Unie in Messina. Wij bespreken de uitkomsten van het Parijse overleg. Hans is erg blij met het resultaat.

Buiten giet het en mijn buurtgenoten met wie ik 's zondags jog bellen af. Mijn vrouw heeft zelf brood gebakken en wij ontbijten in alle rust met onze jongste zoon. Als later de zon schijnt, gaan hij en ik alsnog een klein uur joggen. De duinen bij Noordwijk zijn blauwgroen. Om ons huis staat het vol met egelantier, een stekelige wilde roos die een heerlijke lucht verspreidt.

Er komt een bericht binnen als zou de aflossing van de Nederlanders in Srebrenica niet doorgaan. Ik pak meteen de telefoon en vraag generaal Van den Breemen contact op te nemen met de VN in Zagreb. Later op de dag belt hij terug: er zijn problemen die het best ter plekke met generaal Janvier kunnen worden besproken. Hij besluit naar Zagreb te vliegen. Wij spreken af dat we de VN opnieuw een eenvoudige boodschap geven: de Nederlandse militairen worden in juli uit Srebrenica teruggetrokken. Men zal dus aflossing moeten regelen. Anders laat de VN ons er veel te lang zitten. De beurt is nu echt aan een ander land.

Maandag 5 juni

Vandaag zou mijn vader 85 jaar zijn geworden. Hij is op 16 april overleden. De afgelopen weken was er door de constante werkdruk weinig tijd dit verlies te verwerken. Ik ervaar het als een pijnlijk gemis dat ik niet meer met hem van gedachten kan wisselen. Hij leefde altijd erg mee met het nieuws. Het Defensiecrisisbeheersingscentrum meldt het laatste nieuws over Srebrenica. De Servische eenheden voeren de druk op en een deel van de Moslim-vluchtelingen vlucht uit het zuiden van de enclave de kleine stad in.

    • Dr.Ir. J.J.C. Voorhoeve