Ex-sterke man en couppleger ruikt de macht in Paramaribo; De wonderbaarlijke herrijzenis van Desi Bouterse

Suriname verkommert en roept steeds harder om een sterke man. En die is in voorraad: Desi Bouterse, mèt ervaring. Een uitgelezen kans om Nederland te pesten. Of heeft 'baas' zijn beste tijd al gehad?

Henk Herrenberg haalt een aapje aan en pelt een banaan. “Dit is wat we willen”, zegt hij. “Eigen baas zijn. Zelfvoorzienend. A simple life.” Op het erf achter zijn ruime houten woning aan de rand van Paramaribo slingeren kleine monki monki's door de bomen. In een emmer bij de keukentrap kakelt een kip. Herrenberg hurkt, schuift zijn baseball-pet naar achteren en grabbelt met een glimlach in de emmer. Een eigen ei gelegd.

Binnen is er bier. Aan de wand hangt een olieverfportret van Herrenberg, in donker pak en nog getooid met ringbaard. In de boekenkast titels over de CIA, Nederland en de Derde Wereld. Herrenberg was in de Bouterse-jaren minister van buitenlandse zaken, ambassadeur in Den Haag en later kabinetschef van de bevelhebber. Een paar jaar geleden trok hij zich terug uit de actieve politiek om, in de pastorale rust van the simple life, boeken te schrijven. Op tafel ligt 'Suriname. Nationale Verzoening Moet', zijn pleidooi voor een politiek van verzoening onder leiding van D.D. Bouterse.

Bij een koel glas vertelt Herrenberg waarom Desi's tijd nu is gekomen. “We hebben inmiddels vijftien jaar ervaring, op elk gebied. Dat stelt ons in staat dit land op te bouwen. We hebben ook bewezen dat we het kunnen, beter dan die gasten die hier nu al veertig jaar in de politiek zitten.” Heeft de revolutie geen broodnodige volkswoningen gebouwd? Waren de straten niet schoon? Stonden er geen mooie bloembakken overal in de stad? En hebben de oude politici die soms niet weggehaald, zodra ze weer aan de macht waren? “Dat was nergens voor nodig”, zegt Herrenberg. “Die kerels hebben de verkeerde mentaliteit. Kinderachtig gedoe is het. Daar is echt geen plaats meer voor in het jaar tweeduizend.”

Daadkracht - dat is het toverwoord. “Hard aanpakken, een sterke hand. Dat heeft dit land nodig”, zegt de oud-ambassadeur. Maar ja, 'die gasten' in de regering laten zich koeioneren door het buitenland, ze durven niks. “Ze hebben geen testikels, geen ballen. Het zijn grappenmakers. Wij niet.”

Meet the people

De telefoon. Bouterse aan de lijn. “Voorzitter!” roept Herrenberg. “Hoe gaat het met u?” Ja, goed. Terzake. Kranteberichten worden doorgenomen, de opkomst bij de laatste NDP-markt, de Mamyo Wwoyo, het gebakkelei in de regering. Een afspraak om die middag een blokje te joggen. “Ik ben om kwart voor vijf bij jou”, sluit Herrenberg joviaal af. Stralend legt hij neer. “We joggen altijd even 's middags, dat is goed. Gewoon door de wijk lopen, praten met de mensen. Meet the people. Dacht je dat Venetiaan dat deed? Die kent het volk helemaal niet.”

Suriname is nauwelijks een jaar verwijderd van de spannendste verkiezingen sinds de onafhankelijkheid van 1975. De regering van president Ronald Venetiaan - de Nieuw-Front-coalitie van creoolse NPS, hindoestaanse VHP, javaanse KTPI en sociaal-democratische SPA - kan de balans opmaken van vier jaar moeizame regeermacht. Het leger is terug in de kazerne, de loodzware coupdreiging die over het land hing is verdwenen, het internationale isolement doorbroken. Er is vooruitgang geboekt in het stabiliseren van de munt en het disciplineren van de overheidsuitgaven. Maar de hervormingen verlopen sluipenderwijs. En ze doen pijn. Veel Surinamers hebben hun inkomen het afgelopen jaar in hoog tempo zien verdampen, toen de inflatie een record bereikte van 370 procent.

In een sobere kamer van de Anton de Kom-universiteit, aan de rand van de stad, bladert politicoloog Hans Breeveld door zijn papieren. Zijn kamer kijkt uit op het gewas en onkruid buiten het universiteitsterrein. Loslopend vee heeft er schade aangericht, de universiteit heeft de eigenaren in de krant gesommeerd hun dieren te verwijderen. “Grote vraag bij deze verkiezingen”, doceert Breeveld, “wordt of er nog steeds langs etnische lijnen wordt gestemd. Slagen de traditionele partijen erin hun achterban vast te houden? Lukt dat niet, dan is alles mogelijk, inclusief een overwinning van Bouterse.”

Bouterse sterke man. De prijsexplosie in het land, de misdaad op straat, de stakingen in onderwijs, openbaar vervoer en zelfs bij de politie, hebben de roep om een harde aanpak versterkt. “Hij heeft mensen vermoord, maar anders mocht hij van mij terugkomen”, roept een getergde hindoestaanse man in witte hemdsmouwen, wachtend in een lange rij voor een bakkerij. “Toen hij de baas was, had je tenminste normale prijzen”, valt een creoolse vrouw hem bij. De partij van Bouterse veroverde in 1991 twaalf van de 51 zetels in de Nationale Assemblée, een winst van negen. In een recente peiling onder enkele honderden Surinamers scoorde de NDP met 28 procent het hoogst.

Een zege in het stemlokaal - het zou een ironische bekroning zijn van de loopbaan van Desiré Delano Bouterse (49), meervoudig couppleger, verantwoordelijk voor het vermoorden van vijftien prominente Surinamers in december 1982, in Nederland en de Verenigde Staten onderwerp van onderzoek naar betrokkenheid bij internationale drugshandel.

Weg was hij nooit, ook niet na zijn terugtreden als bevelhebber eind 1992. De jaren daarna heeft Bouterse gebruikt om zijn politieke comeback te regisseren en om zijn toch al forse economische imperium verder uit te breiden. Hij heeft belangen in de houthandel, veeteelt, mijnbouw, rijst, fruit en groente en wordt genoemd als valutahandelaar. Behalve zijn zakelijke contacten, onderhoudt hij ook warme banden met het leger. Hij beschikt over een ragfijn inlichtingennetwerk en is uitstekend op de hoogte van wat in politiek Paramaribo wordt besproken.

Armer

En toch. Of de roep om een sterke man zich ook vertaalt in een stem op Bouterse is maar de vraag. In de jongste peiling zei 43 procent van de ondervraagden nog geen keus te hebben gemaakt. Sceptici vertrouwen erop dat Bouterse, alleen al op demografische gronden, geen absolute meerderheid zal halen onder de 180.000 Surinaamse kiezers. Hij spreekt weliswaar de armere creolen aan, maar zou als het erop aankomt weinig stemmen trekken bij de omvangrijke creoolse middenklasse of bij de andere grote etnische groepen van hindoestanen en javanen, samen de helft van de bevolking. “Welke issues heeft Bouterse eigenlijk?” vertolkt een prominente ondernemer in Paramaribo de scepsis. “Orde en rust. Maar dat hoeven de meeste Surinamers van hèm niet meer te horen.”

Ook Bouterse zelf gaat er allerminst vanuit dat de race al gelopen is. Terwijl de Front-partners worstelen met de economische sanering van het land, bouwt hij verder aan zijn partijorganisatie. De NDP heeft zich ontwikkeld tot een toevluchtshaven voor iedereen die de gevestigde orde beu is: arme creolen, militairen, teleurgestelde idealisten, vrijbuiters uit kringen van het leger en de oude rebellengroepen van indianen en bosnegers. Kopstukken van de partij zijn in verband gebracht met onderwereldpraktijken en drugshandel. Minister Pronk zei vorig jaar om die reden de NDP niet te accepteren als een normale politieke beweging. Begin dit jaar doken te Rotterdam, in het proces tegen de van drugshandel verdachte Kobus L., brieven op waarin Bouterse-man Iwan Graanoogst meldt dat “de bureaustoelen” voor de Militaire Politie zijn aangekomen en de NDP L. bedankt voor de schenking van “een Mazda-bus en een sound-unit”. Bouterse verklaarde desgevraagd niets te weten van Kobus of zijn mysterieuze cadeau's.

Bij de vorige verkiezingen won de partij, als enige, zetels in àlle districten, zelfs in het door de hindoestaanse VHP beheerste rijstdistrict Nickerie. Ook in het binnenland heeft Bouterse gewerkt aan uitbreiding van zijn clientèle. “Het Front heeft heel lang gedacht dat het binnenland nooit op Bouterse zou stemmen, omdat het leger daar zo hard is opgetreden in de strijd met Ronnie Brunswijk”, zegt Breeveld. “Maar Bouterse is daar hard bezig met een Wiedergutmachung. Hij is er elke maand, en hij doet er bovendien veel zaken, zodat mensen van hem afhankelijk zijn.”

Om zoveel mogelijk kans te maken op regeermacht, hamert Bouterse op een 'nationale aanpak', een brede coalitie die minder praat en meer doet. Geen overbodige luxe, want bij een noodgedwongen nieuwe krachtenbundeling kunnen de overige partijen de NDP, ook als die winst boekt, buiten de regering houden. VHP-voorzitter Lachmon heeft hardnekkige geruchten ontkend dat zijn VHP een pact met de NDP overweegt, als nieuw etnisch pact tussen de rijke hindoestaanse handelselite en de creoolse volksmassa. Van samenwerking met Bouterse zal geen sprake zijn, verzekert Lachmon.

Bouterse en de harde aanpak. Vóór beperking van de rol van het parlement, vóór bemiddeling van het IMF bij economische hervormingen, vóór het stimuleren van het eco-toerisme, vóór megacontracten met buitenlandse ondernemers om het binnenland te exploiteren.

Wat het land nodig heeft, liet de oud-legerleider zich vorig jaar ontvallen, is een 'militaire aanpak'. Een verspreking? Henk Herrenberg: “Niks verspreking! Ze beginnen meteen weer over een coup, ja. Maar hij bedoelde gewoon: handen uit de mouwen.” Hans Breeveld: “Dat spreekt aan. Bouterse is slim. En deze regering heeft een probleem met public relations. Ze vertrouwen op de oude partijstructuren en laten zich veel te weinig voorstaan op hun successen. De sfeer in het land is toch totaal anders? Iedereen schrijft en spreekt vrijuit. Het financiële beleid is eindelijk bijgesteld. Maar de regering loopt er veel te weinig mee te koop.”

Zegeningen

Bouterse pr-man. Langs de wanden van het NDP-centrum Ocer in Paramaribo juichen leuzen over de zegeningen van de revolutie. De volkswoningen. De industrie. De werkgelegenheid. Het nationale zelfbewustzijn. Strijdliederen van toen er nog een contra-coup dreigde, schallen door het theatervormige vergadercentrum. Meki den kon, wi wakti oen, laat ze maar komen, we wachten ze op. Het lied was bedoeld voor Amerikaanse huurlingen of mariniers, maar zou nu kunnen slaan op de tientallen Nederlandse ambtenaren die in blauwe overhemden en op mountain bikes door Paramaribo toeren, door Bouterse regelmatig beschimpt als 'halfwassen' agenten van de rekolonisatie.

Alleen maar creoolse gezichten hier vanmiddag, ondanks de peptalk over de 'multi-etnische' NDP. Creoolse huisvrouwen voor de balen rijst die de NDP tegen gereduceerde prijzen aanbiedt, creoolse huisvrouwen voor de goedkope suiker en creoolse vrouwen voor de goedkope kleding. Aan de muur de teksten 'Jezus is Liefde', voor evangelisatiebijeenkomsten, en de NDP-lijfspreuk 'Wat wij zullen krijgen is wat we zelf weten af te dwingen'. Zo is het precies, vinden de creoolse huisvrouwen. “Toen hij aan de macht was, waren de prijzen laag en kon je ten minste nog léven.”

En daar is 'baas' zelf. Zwaarlijvig, met zonnebril en fleurig tropenhemd, begeeft Bouterse zich ontspannen tussen zijn mensen - maar wel gevolgd door een lijfwacht en niet te ver van de uitgang. Hij schudt handen, geeft een brassa aan bebrilde moesjes die hem om de schouders vallen of beide handen devoot vastpakken. Maar voor journalisten die hem aanspreken heeft hij “op dit moment geen enkele boodschap”.

Jeeps

Vertegenwoordigt deze nieuwe Bouterse, de gelouterde staatsman, een nieuw Suriname? Sommige Surinamers die jaren in Nederland woonden en terugkeren, hebben moeite hun land te herkennen. Van het laatste restje tropisch Nederland, zoals W.F. Hermans het land in 1969 doopte, is Suriname een eigentijdse Zuidamerikaanse staat geworden. In het straatbeeld worden de trage familie-auto's verdrongen door fonkelnieuwe Amerikaanse wagens. De nieuwe geld-elite ontspant zich in barbecuetenten of aan zwembaden in de almaar uitdijende villawijken. Voor discotheek Touché en ijssalon Saborella is het een komen en gaan van terreinwagens met geblindeerde ruiten en jeeps waar snoeiharde bubbling-muziek uit dreunt. Hifi-winkels schieten als paddestoelen uit de grond. Op televisie vieren, ondanks de introductie van Henny Huismans Sound Mix Show, Amerikaanse series en films hoogtij. Javaanse oudjes kijken, terwijl ze een Nederlands shagje draaien, naar de springende, gebronsde modellen van de Amerikaanse fitness-show Bodies in Motion.

De Surinaamse advocaat André Haakmat, ooit 'superminister' onder Bouterse, zei vorig jaar dat Suriname van een op christelijk-westerse waarden georiënteerde samenleving veranderd is in een harde, kapitalistische Derde wereld-staat. Snel geld verdienen en flitsend leven concurreren met de burgerlijke fatsoensnormen die de Surinaamse middenklasse jarenlang tekenden. Traditionele rolmodellen als de onderwijzer en de hoge ambtenaar worden verdrongen door eigentijdse helden: de geslaagde zakenman, de snelle jongen en, aan de zelfkant, de drugsdealer. Maar op zondag klinken nog steeds de psalmen uit tientallen kerken in Paramaribo. Moeilijke tijden nopen immers ook tot bidden.

Ook dáárvan is de nieuwe Bouterse doordrongen. Ocer staat open voor godsdienstige bijeenkomsten, waarbij ook 'baas' zelf af en toe zijn opwachting maakt en het hoofd buigt. Een 'hogere macht' heeft er ten slotte voor gezorgd dat hij er ondanks aanslagen en sabotage nog steeds ís, merkte hij laatst op in een toespraak. En hij is misschien een schurk, maar dan ten minste ònze schurk, klinkt door in de woorden van veel Surinamers die de Nederlandse 'bemoeizucht' moe zijn. Nederlandse onthullingen over zijn aandeel in drugshandel en andere criminele zaken zullen daar niet veel aan afdoen, meent politicoloog Breeveld. Integendeel. “Zo iets gaat op den duur averechts werken, dat zie je nu al. Men gaat juist sympathie voor Bouterse krijgen omdat hij door Nederland wordt vervolgd. Veel Surinamers hebben zo langzamerhand hun buik vol van mensen die ons vanuit Nederland vertellen wat we moeten vinden of doen.”

Bouterse underdog. Dat geldt ook voor de acht-decembermoorden, die volgens velen al jaren een schaduw werpen over de politieke kansen van Bouterse. “Vanuit Nederland wordt telkens om zo'n onderzoek gevraagd, maar hier leeft dat helemaal niet zo”, zegt Breeveld. Een groot deel van de Surinaamse bevolking is te jong om zich de moorden te herinneren - laat staan Bouterse die aan te rekenen. Breeveld: “Laatst werd de kwestie aangesneden in het radioprogramma Tell it like it is. Luisteraars konden opbellen. Verreweg de meeste bellers vonden dat we er maar eens over moesten ophouden, een kleine minderheid wilde een onderzoek.” Nationale verzoening - eerst het eten, dan de moraal.

Mocht het 'Bouterse for president'-scenario bewaarheid worden, kan hij het land vlot trekken? Wie weet, zegt Hans Breeveld. “Vergelijk het met Nixon in China. De anti-communist die nieuwe bruggen slaat naar een communistisch land. Dat had ook niemand verwacht.” Hij heeft het geld, de contacten, het aanzien, de overtuigingskracht. Een NPS-politicus die hem van nabij meemaakte, ziet een eventuele terugkeer van Bouterse niet met angst en beven tegemoet. “Hij is veranderd, en het land is ook veranderd. Je kunt hier geen dictatuur meer vestigen of alles van overheidswege regelen. Ook een Bouterse zal ruimte moeten laten voor vrijheid en persoonlijk initiatief.”

Zover zal het niet komen, verwacht Ernie Brunings. In het kantoor van de Democratische Partij middenin de stad blaast de parlementariër de rook van zijn Tacoma naar het plafond en schudt heftig zijn hoofd. “Jullie in Nederland maken hem zo groot”, zegt hij. “Het is altijd maar: Bouterse, Bouterse en nog eens Bouterse. Jullie overwaarderen die man verschrikkelijk. Okee, hij heeft een militante en vocale achterban, maar er zijn grote groepen in deze samenleving die niets van hem moeten hebben. De kerken, de vakbonden, de middenklasse, het bedrijfsleven.”

Met Frank Playfair werd Brunings uit de NDP gezet na een hooglopend conflict over het leiderschap van de partij en de banden met het leger. De twee golden als de intellectuelen van de 'massapartij', die na hun vertrek achterbleef als “een lichaam zonder hoofd”, zegt Brunings. Het duo trekt nu in de oppositionele tweemansfractie van de Democratische Partij van leer tegen zowel regering als NDP. “Wij kennen Bouterse als geen ander en we weten dat hij niet in staat is dit land te besturen. Hij heeft het geprobeerd, onder voor hem ideale omstandigheden, en het is niet gelukt. Hij heeft het laten liggen.”

Hij neemt een slok frisdrank. Dan: “Wat dit land nodig heeft is méér democratie, niet mínder, met weer een sterke man. Nu maken de leiders van de vier Front-partijen uit wat er gebeurt, zonder enige zeggenschap van de bevolking. Het volk mag alleen om de zoveel tijd naar de stembus om op de eigen etnische groep te stemmen. Welnu, dat gaat veranderen. Dit keer worden het verkiezingen op basis van argumenten. De kiezers worden volwassen. En ik geloof niet dat ze dan nog kiezen voor een volksleider-type met demagogische trekjes.”

Olielampjes

De roep om een volksleider. In het district Saramacca, voorbij de brug over de gelijknamige rivier ten westen van Paramaribo, woont de hindoestaanse familie Panday. Vader, moeder en elf kinderen in een houten woning, zonder gas of licht. Op de zandweg voor het erf ligt een stapel palen te rotten. Een erfstuk van de revolutie, die straatverlichting zou aanleggen.

Het was zijn eigen plan, vertelt vader, goedgekeurd op een volksberaad waar Bouterse bij was. Maar toen de oude partijen weer aan de macht kwamen, raakte het project in het slop. Een paar kilometer verderop staat de laatste paal. Het huis van de plannenmaker hebben ze nooit gehaald. En hij wil “ook wel eens televisie kijken, als ik pieker”. Dat kan dus niet.

Op tafel komt een fles Black Cat rum en een map van de 25 februari-beweging, de revolutionaire volksorganisatie die Bouterse na 1980 instelde. 'Eenheid door produktie', staat op een oorkonde. 'Een grote dag. Surinamers, gaat aan de slag!' “Na 1980 leefden we onder één paraplu”, zegt vader. “Nu spreken we weer allemaal verschillende talen.”

In de warme nagloed van de middagzon rijden we naar het bedrijf Staatsolie, de trots van Saramacca en begonnen onder Bouterse. Vader poseert bij de gedenksteen van de eerste vindplaats van ruwe aardolie. “Negen van de tien punten van Bouterse waren goed”, zegt hij. “Alleen die decembermoorden niet.” Maar even later: “Aan de andere kant: als je ergens heen wil en er hangen takken over de weg, ga je dan terug? Nee toch? Je kapt ze weg.” Dus ook al is het straks volgens zijn buren een keus tussen fufuru mang (dieven) en kiri mang (moordenaars), hij zal weer NDP stemmen. Wie weet komt er dan ooit nog licht in de straat.

We rijden verder. Langs de weg naar Paramaribo strekt zich het veebedrijf uit van 'de man', Desi Bouterse. “Hij zorgt goed voor zichzelf”, zegt de voormalige revolutionair, terwijl hij met toegeknepen ogen over het hekwerk tuurt naar de goed gevoede koeien. “Maar dat geeft niet. Beter iemand die goed voor zichzelf zorgt en het volk laat meeprofiteren dan mensen die alleen maar aan zichzelf denken.”