Vreemdgaan in Newfoundland

Howard Norman: De vogelkunstenaar (The Bird Artist). Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 270 blz. Prijs ƒ 39,90.

'Het is niet aan stervelingen om de wetten van de menselijke natuur en Newfoundland te doorgronden,' zegt een van de personages in De vogelkunstenaar van Howard Norman. Het door Amerikaanse critici hoog geprezen verhaal van een begaafde maar wereldvreemde tekenaar die een vuurtorenwachter vermoordt, lijkt een illustratie van deze stelling. Er loopt geen normaal mens rond in het havenstadje Witless Bay anno 1911. Fabian Vas, de ik-figuur, is een op het eerste gezicht zachtmoedige jongen die niet alleen zonder nadenken de minnaar van zijn moeder doodt, maar ook zonder pardon zijn jeugdliefde in de steek laat om te trouwen met het wildvreemde meisje dat zijn ouders voor hem hebben uitgezocht. Fabians vader is een ietwat sullige man die in de dagen na de moord verandert in een doortastende held die zijn zoon van de strop redt. Zijn moeder geeft zich over aan even ongemotiveerd als gevoelloos overspel; zijn vriendin overtreft zelfs het Arctische weer in onvoorspelbaarheid, en de andere inwoners van het omineus genaamde Witless Bay gedragen zich op zijn zachtst gezegd eigenaardig.

De vogelkunstenaar, het derde boek van Howard Norman (1949), is goed geschreven, en kenmerkt zich door virtuoze dialogen en precieze beschrijvingen. Maar anders dan in die andere licht-absurdistische Newfoundlandroman die dit jaar in vertaling verscheen - Scheepsberichten van Annie Proulx - komen de personages in De vogelkunstenaar niet echt tot leven; Norman beschrijft ze afstandelijk, zoals een antropoloog een vreemde stam, en de lezer laat zich met moeite voor hun lot interesseren. Ook al behelst dat lot vijf van de zeven hoofdzonden en de overtreding van meer dan de helft van de tien geboden. De voosheid weer onthuld

Jorge de Sena: Tekens van vuur (Sinais de fogo). Vert. Arie Pos. Uitg. De Prom, 498 blz. Prijs ƒ 49,50.

De in 1978 overleden Jorge de Sena was een van Portugals meest flamboyante en veelzijdige auteurs van deze eeuw. Hij was dichter, essayist, criticus en literatuurtheoreticus, schrijver van verhalen en van één onvoltooid gebleven roman, die nu in een Nederlandse vertaling is verschenen. Tekens van vuur vertelt van het moreel en dichterlijk ontwaken van De Sena's alter-ego, de achttienjarige Jorge, in de bewogen zomer van 1936, waarin in Spanje de Burgeroorlog begint en het Portugal van Salazar definitief de weg van het fascisme inslaat.

De Sena wilde een onthullende roman schrijven over de hypocrisie van het Portugese burgerdom, dat zich achter een façade van fatsoen te buiten ging aan liederlijkheid en gevoelloos bedrog. Daarin is hij iets te goed geslaagd. De seksuele obsessie van Jorges wereld beheerst het boek tot walgens toe; de onbetrouwbaarheid van de zich daarin bewegende sujetten laat - een schaarse uitzondering daargelaten - geen lichtpunt toe.

In deze wildernis, die door de politieke ontwikkeling bloot komt te liggen, ontluikt Jorges dichterschap als een bezwering van de 'verschrikkelijke waarheid' die hij ontdekt: dat beweegredenen en verantwoordelijkheid er in de wereld niet toe doen, dat in een onzuivere wereld alles domweg gebeurt zoals het gebeurt en dat men daarin slechts een zin kan ontdekken als men die er -door het schrijven - zelf inlegt.

Deze rudimentaire poëtica behoort tot de interessantste aspecten van de roman, al zijn Jorges overpeinzingen waarin die gestalte krijgt niet erg soepel in het verhaal geweven. Ook de vertelling zelf, gevat in een wijdlopige stijl die scherp afsteekt tegen de bizarre vorm van De Sena's vorig jaar vertaalde parabel De wonderdokter, verloopt niet altijd vloeiend. Een teveel aan (vooral seksueel getinte) herhalingen laat merken dat het boek een laatste redactieronde heeft gemist, al is het - zo kan men uit het informatieve nawoord van Arie Pos opmaken - twijfelachtig of De Sena erg veel uit het manuscript zou hebben geschrapt.

Diens beschrijving van het vooroorlogse burgermilieu is ongetwijfeld naar het leven opgetekend, maar ze is niet bepaald origineel. De roman San Camilo van Camilo José Cela, net als Tekens van vuur geschreven in de tweede helft van de jaren zestig en spelend rond de datum van Franco's opstand, schildert eenzelfde morele en seksuele zwijnerij, maar geeft de lezer stilistisch veel meer te genieten. Hoewel De Sena's roman bij zijn postume verschijning in 1979 in Portugal nog een klein schandaal verwekte, is de onthulling van de voosheid voor de hedendaagse literatuur al lang geen bijzondere verdienste meer.