Velapulsar heeft een soort straalaandrijving

Sommige sterren bewegen met grote snelheid door de ruimte. Dat geldt vooral voor pulsars, compacte restanten van kernen van zware sterren die aan het einde van hun leven zijn geëxplodeerd. Zulke compacte sterretjes draaien snel om hun as en zenden in dit tempo pulsen radiostraling uit: vandaar de naam 'pulsar'. Pulsars hebben een snelheid van gemiddeld 450 km per seconde, maar er zijn ook pulsars waargenomen die met snelheden van meer dan 1000 km per seconde door de ruimte snellen. Zij bewegen zo snel dat zij kunnen ontsnappen aan de aantrekkingskracht van ons melkwegstelsel.

Sommige pulsars hebben hun hoge snelheid wellicht meegekregen tijdens het explosieve proces waarin ze zijn geboren. Computerberekeningen aan zulke explosies (supernova's) laten zien dat een ster niet op een symmetrische wijze uiteenvliegt. Als gevolg van een 'scheve' explosie krijgt de hierbij gevormde pulsar een duw in een bepaalde richting. Twee astronomen van de universiteit van Wisconsin-Madison hebben nu echter ontdekt dat een pulsar ook op een andere manier een grote snelheid kan krijgen (Nature 375, p. 40).

C.B. Markwardt en H. Ögelman hebben bij de bekende pulsar in het zuidelijke sterrenbeeld Vela (Zeilen) een bundel van heet gas ontdekt, die ongeveer in het verlengde van de rotatie-as de ruimte in loopt. Deze jet, die een lengte heeft van meer dan 20 lichtjaar, werd ontdekt op opnamen die gemaakt waren met de Duitse röntgensatelliet Rosat. Hij bestaat uit materie die met een snelheid van minstens 570 km per seconde van de zuidelijke pool van de pulsar vandaan schiet. De pulsar zelf ondervindt daardoor een reactiekracht in tegenovergestelde richting.

De astronomen hebben berekend dat de pulsar als gevolg van deze reactiekracht in de loop van zijn bestaan (ruim 11 000 jaar) een snelheidstoename van 90 km per seconde heeft ondervonden. Deze toename is vergelijkbaar met de huidige snelheid van de pulsar, ongeveer 110 km/s, zij het niet in dezelfde richting. Als deze 'straalmotor' nog 100 000 jaar in werking blijft, zal de nu langzaam bewegende Velapulsar een snelbewegende pulsar zijn geworden. Dit mechanisme is dus een intrigerend alternatief voor de theorie volgens welke pulsars tijdens hun geboorte al een hoge snelheid meekrijgen.