Het delen van het blik; Kijk, dit zijn mijn auto's

Als 't zo doorgaat rijden er in 2010 acht miljoen auto's in Nederland. Of beter: staan acht miljoen auto's het grootste deel van de dag stil in de file of op een moeizaam verworven parkeer- plaats. Autodelen lijkt de oplossing. Dat vereist wel een mentaliteitsverandering. Je moet op een feestje durvenopscheppen: 'Ik heb geen auto voor de deur, ik heb een wagenpark om de hoek.'

Stel je eens voor. Je hebt geen eigen auto (meer). Maar op een parkeerplaats, een paar honderd meter lopen van je deur, staan vijf verschillende wagens: een kleine drie-deurs, een stationwagon en enkele typen daar tussenin. Naast de auto's staat een kluis, die opengaat als je er je key processor, een metalen plaatje met wat elektronica, langs haalt. Nadat je de sleutels van de auto van je keuze uit de kluis hebt gehaald, stap je in. 'Piep' zegt de board computer wanneer je een sleutelhanger met een chipje erin voor het dashboard houdt. De computer herkent je en je naam verschijnt op een beeldschermpje. “We wensen u een prettige rit”, voegt hij daar aan toe.

In Amsterdam is dit scenario vanaf volgende week werkelijkheid. Op twee plaatsen, aan de Elandsgracht en op het Amstelveld, staan dan vijf 'deelauto's'. Initiatiefnemer Ben Bosboom, die op afstand kan zien wanneer iemand een kluis opent, heeft al 50 mensen gevonden die daar gebruik van willen maken. Over een jaar moeten dat er ruim 200 zijn. En over twee jaar wil hij zijn wagenpark uitbreiden met elektrische auto's. De parkeerplaatsen zijn al van bedrading voorzien om die (uiteraard ook op afstand) te kunnen opladen.

Een goede naam is er nog niet voor het verschijnsel, maar op tal van plaatsen worden op dit moment initiatieven zoals in Amsterdam genomen. 'Autodelen' noemt Bosboom het, de ANWB heeft het over de 'Auto-op-Afroep' en bij de BOVAG heet het 'Call-a-Car'. De abonnee betaalt een maandelijks of jaarlijks lidmaatschap. In ruil daarvoor wordt hij sneller geholpen en is goedkoper uit dan wanneer hij gewoon een auto huurt.

“Nederland heeft 134 auto's per vierkante kilometer, het hoogste aantal ter wereld”, zegt Jan Borghuis van Collect Car in Rotterdam. “Er zijn nu 5,5 miljoen auto's; als er niks gebeurt zullen dat er 8 miljoen zijn in 2010. En Nederland wordt niet groter.”

Bosboom: “Al dat blik staat 23 uur per dag stil. Daar betaal je wel voor: wegenbelasting, verzekering, parkeergeld. Het is onvoorstelbaar hoe inefficiënt dat eigenlijk is.” Bosboom rekent geïnteresseerden op de computer voor hoeveel geld ze besparen als ze hun auto aan de kant zetten. Volgens hem kan iemand die tussen de 1.000 en 15.000 kilometer per jaar rijdt, op deze manier 4.000 tot 7.000 gulden 'verdienen'.

Marien Bakker, 'projectleider gedeeld autobezit' van het ministerie van Verkeer en Waterstaat, heeft hoge verwachtingen van car sharing, zoals het ook wel wordt genoemd. Hij hoopt dat in 2010 twee miljoen mensen op deze manier de auto gebruiken. “Dat is het aantal 'kleine rijders', de mensen die minder dan 10.000 kilometer per jaar maken. Voor hun is dit het interessantst.”

Het ministerie biedt wel ondersteuning maar zal zelf geen projecten opzetten. “Het moet vanuit de markt komen”, zegt Bakker.Op dertien plaatsen in het land rijden al deelauto's rond. Nog eens veertig gemeenten maken plannen. Met 'Huur-op-Maat' was Leiden in 1992 de eerste gemeente die ging autodelen. J. Boggia, directeur van een woningbouwcorporatie in Leiden, was een van de eerste klanten. Hij rijdt jaarlijks ongeveer 8.000 kilometer in een deelauto. Zijn overwegingen: “Het is financieel aantrekkelijk en ik heb altijd een bijna nieuwe auto tot mijn beschikking. Bovendien scheelt het rompslomp. Ik hoef er niet aan te denken dat ik de verzekering moet betalen, me geen zorgen te maken dat m'n autoradio gestolen wordt, en ik hoef geen auto te wassen. Vooral aan dat laatste zou ik een enorme hekel hebben. Daarvoor fiets ik graag die tien minuten naar de garage.”

Ook naar zijn werk gaat Boggia op de fiets. Autorijden doet hij in de vakantie naar plaatsen waar je met het openbaar vervoer moeilijk komt. “Dit stimuleert me om bewust gebruik te maken van de auto”, zegt hij. “Ik rijd namelijk ontzettend graag. Als ik er een voor mijn deur had staan zou ik er veel vaker in stappen.”

Naast de plaatselijke projecten is er een landelijke service van de ANWB, Auto-op-Afroep. “De moderne manier om bewust auto te rijden”, volgens de folder. “Nooit meer onaangename financiële verrassingen die het bezit van een eigen auto soms met zich mee brengt, maar overzichtelijke, vaste maandelijkse lasten.” Bij de ANWB moet je van tevoren afspreken hoeveel dagen in een jaar je de auto denkt te gebruiken. Per dag mag je 100 kilometer rijden. Heb je een contract voor 60 dagen per jaar, dan kun je dus 6000 kilometers maken. Wil je meer rijden, of wil je op reis met een grotere auto, dan kan dat tegen bijbetaling.

'Maatwerk' noemt Niek Versteeg, 'mana- ger Auto-op-Afroep', dat. “Bij het kopen van een auto kiezen mensen vaak voor een ruime wagen omdat ze ermee op vakantie willen. De grootte van de auto wordt bepaald door die korte periode in het jaar.” Sinds de ANWB een jaar geleden in de Randstad begon met Auto-op-Afroep hebben zich ruim duizend abonnees gemeld. Vanaf januari van dit jaar wordt de 'Auto-op-Afroep' landelijk aangeboden. Eind 1995 moet het aantal plaatsen waar je een auto kunt halen zijn uitgebreid van ruim 200 tot 400. De abonnee moet minimaal 24 uur van tevoren naar de meldkamer bellen, de ANWB garandeert dan dat de auto tijdig gereed staat. Wie dat wil kan zich voor zes gulden per taxi naar de garage laten vervoeren.

Het netwerk van de ANWB bestaat voor een belangrijk deel uit autodealers. “Die houden zich in de eerste plaats bezig met het verkopen van auto's, en ik denk dat dat uiteindelijk ook hun bedoeling is. Zij beschouwen het als een proefrit van een jaar”, zegt Bosboom. “Maar de autoverhuurders zijn er wel van geschrokken.” De branche-organisatie van de autoverhuurders, de BOVAG, startte onlangs een reclamecampagne onder het motto 'Call-a-Car'. Op NS-Stations hangen bill boards met teksten als 'knipperlichtrelatie?', 'vakantieliefde?' en 'hebben ze nu alweer een nieuwe auto?'. De BOVAG wil onder de aandacht brengen dat ook los van alle projecten steeds meer verhuurders flexibele vormen van autoverhuur bieden.

Grote verhuurbedrijven als Budget, Avis en Hertz hebben de gedachte inmiddels ook omarmd. Budget biedt bijvoorbeeld de 'autostrippenkaart' aan, voor 500 gulden verkrijgbaar bij ieder postkantoor. Telkens als je een auto huurt - de goedkoopste kost 50 gulden per dag - verbruik je een of meer strippen.

Het is niet the real thing voor een meer idealistische autodeler als Ben Bosboom: “Het werkt alleen als de auto in de wijk staat”, denkt hij. “De meeste verhuurbedrijven zitten toch buiten de stad.” En de auto's van Herz rijden niet op water zoals de door deze firma verzonnen naam ('H2O') moet doen geloven. “Maar ik ben wel blij met de ANWB en de BOVAG”, zegt Bosboom. “Ze verspreiden het idee. Ze betalen mijn reclame.”

“Je kunt je natuurlijk afvragen inhoeverre je het in handen mag leggen van bedrijven die graag zoveel mogelijk van iets willen verkopen”, zegt Jan Theunissen. Zijn bureau Albatros adviseert gemeenten bij het opzetten van projecten. Stimuleren al die goedbedoelde initiatieven juist niet het autogebruik? Nee, zo blijkt uit onderzoek. Er zijn twee soorten autodelers: de 'autolozen' en de mensen die voorheen zelf een auto bezaten. “De laatsten rijden als autodelers zoveel minder dat het aantal kilometers dat de hele groep rijdt met 50 procent kan afnemen”, aldus Marien Bakker.

Terwijl de ANWB en de diverse lokale initiatieven zich richten op particulieren, heeft Hiltermann Lease Service sinds een paar jaar de 'mobiliteitspas' voor bedrijven in het assortiment. Het idee is ongeveer het zelfde: je belt wanneer je een auto nodig hebt. Het bedrijf zet hem voor de deur, zonodig binnen een uur.

Volgens directeur Hans Blink heel interessant voor zakelijke gebruikers. “Werknemers met een leaseauto moeten twintig procent van de waarde daarvan bij hun inkomen tellen voor de fiscus. Daar betaal je belasting over, of je nu met die auto rijdt of niet. Met zo'n mobiliteitspas kost het alleen geld wanneer de auto gebruikt wordt. Dan kun je een afweging maken, wanneer je met de auto gaat, en wanneer met de fiets of het openbaar vervoer. Iemand die een leaseauto heeft, kan moeilijk met zes strippen bij zijn administrateur aankomen. 'Daar kunnen we niet aan beginnen, je hebt toch al een auto van de zaak?' is dan de reactie. En de werknemer redeneert: ik moet er toch belasting over betalen, dan zal ik er potverdomme in rijden ook.”

Bij de mobiliteitspas biedt Hiltermann een OV-jaarkaart aan, onder gunstige voorwaarden die het bedrijf bij de NS heeft weten te bedingen. Het klinkt ideaal, maar de bedrijven staan nog niet te dringen om hun leasewagens te verruilen voor deelauto's. Hiltermann beheert 3500 auto's, het aantal mobiliteitspassen bedraagt 150. “Iedereen vindt het een prachtig idee voor zijn buurman”, zegt Blink. “We gaan ermee door omdat we denken dat het iets van de toekomst is. Langzaam zullen mensen de emotionaliteit van 'de eigen auto' inwisselen voor rationaliteit. Het is idioot dat je als particulier 700 tot 800 gulden in de maand betaalt. Dat kost een auto namelijk als je alles meerekent, ook al beweert iedereen goedkoper uit te zijn. Als je de verhalen moet geloven dan koopt men de auto altijd heel voordelig om hem na een paar jaar met winst te verkopen, en hoeft hij nooit gerepareerd te worden. Mensen zoeken graag rationele argumenten om hun autobezit te verdedigen. Het wegdoen van een auto, dat is een hele stap in dit land.”

Het is een stap die Gerda de Velde twee jaar geleden zette toen ze afscheid nam van haar oude Seat Ibaza en besloot mee te doen aan 'Autohuursaam', een projectje in Grootebroek waar zes gezinnen een auto delen. “Je geeft iets van je vrijheid prijs, dat moet je niet onderschatten.” Maar ze was het zat om elke dag in de file te staan als ze naar haar werk in Zaandam ging. Soms mist ze haar auto wel eens “maar dat weegt niet op tegen de voordelen”. Behalve financiële speelden ook idealistische motieven een rol bij haar beslissing. “Zo stem ik ook een beetje. Ik vond het altijd hypocriet van mezelf om steeds dat hokje van GroenLinks te kleuren en vervolgens weer in de auto te stappen.” “Maar met kostenvoordelen en milieu-argumenten alleen komen we er niet”, denkt Henry Mentink, interim-voorzitter van een stichting-in-oprichting die tot doel heeft gedeeld autogebruik te propageren. “Het bezitten van een auto is iets emotioneels. Daar moet je een nieuwe emotie tegenover zetten: mensen moeten op een verjaardagsfeestje durven opscheppen 'ik heb geen auto voor de deur, maar een wagenpark om de hoek'. Of dat je zegt 'ik ben vanmorgen met een grote Mercedes naar dat sollicitatiegesprek geweest en doe vanmiddag boodschappen met een Fiat Uno'.”

“Het milieuverhaal speelt wel een rol om mensen over te halen, maar het is niet doorslaggevend”, is de ervaring van Ben Bosboom. De key processor die hij de abonnees van Autodelen Amsterdam geeft, is meer dan een gadget. “Mensen willen iets in hun zak kunnen steken, zodat ze niet het gevoel hebben dat ze géén auto meer hebben, maar dat het er vijf zijn geworden. Ze kunnen dat ding aan anderen laten zien en zeggen 'kijk dit zijn mijn auto's'.”

De clientèle van Bosboom bestaat voornamelijk uit hoger opgeleiden: advocaten, fotografen, notarissen. “Ze fietsen lekker in de stad. Maar af en toe hebben ze een presentatie in Beets of een ander buitenoord.” Bosboom wil zijn klanten een 'clubgevoel' geven en het idee “dat ze mensen zijn die voorbijgaan aan dat idiote bezit”. “Bij een grote organisatie”, zegt hij, “voelen ze zich niet thuis. 'Je bent toch niet van de ANWB?' vragen ze me regelmatig.”

Bij een enquête onder de abonnees van Huur-op-Maat in Leiden bleek 47 procent van hen een universitaire opleiding te hebben afgerond. Mensen die hoger op de maatschappelijke ladder staan, zijn blijkbaar geneigd de auto meer als een gebruiksvoorwerp en minder als statussymbool te beschouwen. “Dat merk ik ook”, zegt Hans Blink. “Een manager die schade heeft aan zijn Audi 100 vindt het helemaal niet erg om een paar dagen in een golf te moeten rijden. Als hij maar snel een andere auto krijgt. Maar geef je iemand die volgens het contract recht heeft op een Opel Vectra 2 liter een Vectra 1.6 mee, dan is het oorlog.”

Mentaliteitsveranderingen zijn langdurige affaires. Het zal dus nog even duren voordat Nederland massaal aan het autodelen slaat. Jan Borghuis en Gijs van Lookeren Campagne zien er niettemin brood in. De twee bedrijfseconomen gaven allebei een goede baan op om een eigen bedrijfje, Collect Car, te beginnen dat vanaf juni in Rotterdam car sharing aanbiedt. Je hoeft geen auto te bezitten om er status aan te kunnen ontlenen, denkt Borghuis. “Ik heb een vriend, die toen hij in dienst zat met een verhuurder afsprak dat hij in het weekend een van zijn auto's kon gebruiken. Elke week kwam hij met een andere auto bij de voetbalclub. Dat is ook status.”

Of neem de makelaar die een luxe auto pakt wanneer hij een villawijk in moet, en een wat kleinere wanneer hij klanten in een buurt met rijtjeshuizen bezoekt. Om het verschil tussen hemzelf en de klanten klein te houden.

De voordelen lijken groot, maar twee miljoen autodelers in 2010 is wel een beetje optimistisch, vindt Henry Mentink. “Dan zal er nog heel wat moeten gebeuren. Misschien kan er een premie komen voor mensen die hun auto inleveren.” Het zoeken is eerst naar een ander woord voor 'autodelen'. “Dat is onduidelijk en bovendien is delen iets wat de Nederlander niet graag doet.” Mentink heeft daarom een prijsvraag uitgeschreven. Wie een nieuwe naam bedenkt maakt kans op de eerste prijs: een vouwfiets.

Het informatienummer van de ANWB voor wie interesse heeft in Auto-op-Afroep is 06-0706. Autodelen Amsterdam is bereikbaar onder 020-6757531. Het nummer van Collect Car in Rotterdam is 010-4767474 (ook te vinden op Internet: HTTP:/WW.Mediaport.org/Greenwheels en op Stadstext Interactief: 010-4576633). Informatie over Call-a-Car projecten op een groot aantal andere plaatsen kan worden verkregen bij Bureau Albatros, Antwoordnummer 2051, 4100 VB Culemborg. Informatie over autoverhuurbedrijven die flexibele vormen van autoverhuur bieden bij de BOVAG, 03405-95413. Inzendingen voor de prijsvraag van Henry Mentink kunnen worden opgestuurd naar: Refter 23, 1613 EP Grootebroek.