'Geen andere keus dan op puinhoop hopen in kabinet'

Hoe verder met het CDA? In een serie vraaggesprekken gaan politici en deskundigen in op de mogelijke koers van de partij. Deze keer prof. dr. P.F. Maas, hoogleraar parlementaire geschiedenis in Nijmegen.

DEURNE, 8 JUNI. Ineens was zij er weer, de discussie over een hergroepering in de Nederlandse politiek. De laatste debatten over een samengaan van politieke partijen zijn alweer twee decennia oud en werden vooral in het linkse kamp gevoerd. Nu gonst het plotseling onder liberalen van de speculaties over een “herschikking van politieke partijen”, zoals VVD-leider Bolkestein het onlangs in deze krant noemde. Even later kwam de fractieleider in de Eerste Kamer, D. Luteijn, met de stelling dat twee stromingen, een 'midden-rechtse' en een 'midden-linkse', het politieke toneel gaan beheersen. F. Korthals Altes, die Luteijn opvolgt als fractievoorzitter, speculeerde over de gevolgen van de secularisatie voor het partijpolitieke landschap.

In alle drie analyses wordt het CDA afgeschreven. Bolkestein heeft herhaaldelijk laten blijken de toekomst van grote beginselpartijen zoals CDA en de PvdA somber in te zien. Luteijn zag in het twee-stromenland geen eigen functie meer voor het CDA weggelegd. Korthals Altes zei kortweg: “Het CDA is een partij zonder toekomst.”

Prof. dr. P.F. Maas, hoogleraar parlementaire geschiedenis in Nijmegen en kenner van de geschiedenis van het CDA, vindt alle speculaties over een op handen zijnde herverkaveling “vrijblijvende prietpraat van politici”. Want, zo zegt hij: “Als het de VVD menens is met zo'n hergroepering, was de partij allang gesprekken begonnen om geïnteresseerde CDA'ers of D66'ers bij elkaar te krijgen om een nieuwe partij te vormen. Daar heb ik niets van vernomen.”

Maar is de analyse van de liberalen niet juist? Luteijn zei dat het CDA de keuze voor een duidelijke politieke koers ter linker- of ter rechterzijde van de VVD niet kan maken.

“Luteijn bezit ongetwijfeld politiek instinct. Herleving van de polarisatie, bedoeld om de confessionele kiezers tot een keuze tussen links of rechts te dwingen, zou het CDA in grote verlegenheid brengen, ware het niet dat dat PvdA, D66 en VVD inmiddels in het politieke midden tegen elkaar aanschurken. Hoe wil Luteijn het CDA 'wegpolariseren' als PvdA niet meer als 'links' en de VVD niet meer als 'rechts' herkenbaar is, en het pragmatisme van D66 de politiek beheerst?

“Er zijn wel andere redenen waarom ik pessimistisch ben over de toekomst van de christen-democratie. Als emancipatiepartijen hebben KVP en ARP zichzelf overbodig gemaakt: katholieken en gereformeerden ontmoeten geen enkele weerstand meer als het gaat om hun maatschappelijke positie en sociale mobiliteit. Bovendien hebben beide partijen zichzelf verwijderd van de orthodoxie van de kerken, gedwongen als ze waren tot compromissen inzake gezin, abortus en euthanasie. Voorts lopen de kerken steeds verder leeg. Lubbers trachtte dat het hoofd te bieden door, net als Colijn, veel niet-christelijke kiezers te trekken, maar wat moet je daarmee als christen-democratie? Schouten, opvolger van Colijn bij de ARP, zei dat hij die kiezers liever kwijt dan rijk was. Verder dreigt het maatschappelijk middenveld waar het CDA traditioneel sterk was, van kleur te verschieten. Bestuurders willen zaken doen met de machthebbers.”

In de oppositie heeft het CDA dus geen toekomst?

“Ik durf nauwelijks nog voorspellingen te doen, sinds ik totaal verrast werd door de 20 zetels verlies van het CDA verleden jaar. Toch zie ik inderdaad weinig toekomst voor de partij nu die haar macht kwijt is. De partij heeft eigenlijk geen andere keus dan een evangelische middenpartij te zijn en te hopen op tijden dat het kabinet er een puinhoop van maakt. Gegeven de volstrekt instabiele kiezersmarkt kan die partij dan gemakkelijk weer zetels winnen, zelfs weer groter worden dan PvdA en VVD. Intussen kan ze weinig anders doen dan tamboereren op het feit dat men gelukkig is met het feit dat dit 'paarse' kabinet het beleid van Lubbers voortzet.

“De partij heeft daarbij wel een personeelsprobleem. Het CDA heeft een fractieleider die minder ludiek oppositie kan voeren vóór het kabinet dan Van Mierlo in de vorige kabinetsperiode deed. Deetman zou het misschien beter kunnen dan Heerma, maar die geeft zijn sleutelpositie als Tweede-Kamervoorzitter niet op. Hij verstaat als authentiek christen-democraat echter wel de kunst om de 'Tale Kanaäns' in eigentijdse bewoordingen over te brengen. Bovendien is Deetman een slim en volstrekt integer politicus.”

Wanneer ziet u wel een herschikking van het politieke krachtenveld ontstaan?

“Pas over tien of twintig jaar. Absolute voorwaarde is namelijk dat het huidige kiesstelsel wordt afgeschaft en wordt vervangen door het districtenstelsel dat we voor 1917 hadden. Maar daarvoor moeten eerst de kiezers het massaal laten afweten. Toch is het huidige kiesstelsel in een samenleving zonder grote herkenbare politieke stromingen volstrekt achterhaald. Het maakt kiezers en gekozenen machteloos, waardoor in Nederland de 'benoemden' de dienst uitmaken. Het verbaast mij dat niemand zich realiseert dat we terug zijn in de jaren zeventig. Toen hadden we ook iets van dertien of veertien partijen in de Tweede Kamer zonder veel binding met de kiezers. Partijen kunnen zich namelijk niet meer herkenbaar maken in de coalitie, hoogstens in de oppositie.”

Wat zou het districtenstelsel daaraan veranderen?

“Partijen zouden gedwongen worden voor de verkiezingen duidelijkheid te geven met wie ze willen regeren. Anders slagen ze er namelijk niet in een regeerbare meerderheid in het parlement te vormen. Ze worden dan gedwongen voor de verkiezingen een alliantie met de beoogde partner te vormen om in de kiesdistricten zo veel mogelijk zetels binnen te halen. Als ze dat twee of drie keer gedaan hebben zegt de kiezer: waarom gaan jullie gewoon niet samen?

“Nu kunnen partijen al hun opties open houden, rustig hun tentje opslaan in het midden van politiek, wat zeteltjes binnenhalen al naar gelang het politieke klimaat van het moment, en in de stemverhoudingen in het parlement nog meetellen ook, zoals het AOV. Eigenlijk hoop ik dat de huidige versplintering van die partij nog even doorgaat. Dan raken kiezers en politici misschien sneller doordrongen van de grote gekte van het huidige stelsel.”