En waar ligt Azerbajdzjan?

Met het neerhalen van de Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de kaart van Oost-Europa drastisch veranderd. De leraar aardrijkskunde heeft het er druk mee.

Ze halen alles door elkaar. Azerbajdzjan, Kazachstan, Wit-Rusland. Is het nou Georgië of Groezië? En welke hoofdstad bij welk land hoort, is vaak ook niet duidelijk. De nieuwe aardrijkskundeles vinden veel leerlingen van het middelbaar onderwijs 'best wel moeilijk'.

Grenzen verschuiven, de bevolkingssamenstelling verandert voortdurend en Gorki heet nu Nizjny Novgorod. Bij landen als Frankrijk, Spanje of de Verenigde Staten kunnen leerlingen zich wel iets voorstellen. Daar vieren ze vakantie, of ze kijken naar Amerikaanse films. Vakantie en televisie - dat vormt het beeld van een land. Maar welke leerling gaat naar Abchazië of ziet een Roemeense film? En hoewel de meeste aardrijkskundeleraren verwoede reizigers zijn, zijn er maar weinig in Kirgizië geweest om bij terugkeer aan de hand van eigen ervaringen de les in te vullen.

'De mental map ontbreekt vaak', zegt Geert van den Berg van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG). Als leerlingen een beeld hebben bij een bepaalde kaart, dan zegt het ze vaak meer en is het makkelijker om hoogte te krijgen van demografische verschuivingen of de privatisering van de Oosteuropese landbouw te begrijpen.

Oost-Europa komt uitgebreid aan bod in Geo geordend, de meest gebruikte lesmethode voor mavo, havo en vwo. Die lesmethode is flink veranderd de laatste jaren. Daaraan zijn overigens niet alleen de veranderingen in Oost-Europa debet, ook de basisvorming doet zich gelden.

Het onderwijs in de basisvorming, en dus ook de aardrijkskundeles, is vooral gericht op de TVS-boodschap: het onderwijs moet toepassingsgericht zijn, vaardigheden benadrukken en samenhang vertonen. Kennis veroudert snel, het aanleren van vaardigheden is daarom net zo belangrijk. Van den Berg hanteert bij voorkeur de term 'generaliseerbare kennis'. Kennis van het ene land toepassen op een ander, of leerlingen met behulp van een computer leren hoe ze een polder moeten beheren nadat de docent ze kennis heeft bijgebracht van het Nederlandse polderlandschap. Want de nieuwe Geo geordend schenkt structureel aandacht aan de eigen omgeving, maar dan wel in samenhang met ontwikkelingen in Europa en veranderingen in Oost-Europa.

Balkan

'De meeste leerlingen vinden de veranderingen in Oost-Europa stukken interessanter dan de ontwikkelingen in de Europese Unie', zegt K. Brand, docente aardrijkskunde aan het Hervormd Lyceum Zuid te Amsterdam. In de lessen van de boven- en onderbouw van mavo, havo en vwo wordt volop aandacht geschonken aan de veranderingen in Oost-Europa. Dat begint al in de brugklas. 'Oost-Europa, grenzen in beweging' en 'De Balkan, een teveel aan geschiedenis' zijn van die hoofdstukken die pas in de nieuwe editie van Geo geordend opduiken. Kaartjes van de nieuwe staten van Europa sluiten goed aan bij de nieuwe editie van de Bosatlas, nog steeds de bijbel voor de aardrijkskundeles. Naast een kaartje van de nieuwe staten van Europa staat er een van de spreiding van etnische groepen in het voormalige Joegoslavië. 'In het verleden is nooit veel aandacht aan Joegoslavië besteed', vertelt mevrouw Brand. 'Als je tijd over had, behandelde je het land nog wel eens in de vierde klas, om aan te geven dat er op het Sovjetsysteem ook varianten waren.' Joegoslavië overslaan is er nu niet meer bij. Kroatië, Bosnië, ze moeten het kennen, inclusief etnische groeperingen en de topografie.

'Ik heb gisteren gehoord dat jullie nogal wat moeite hebben met de nieuwe topografie van Rusland', zegt aardrijkskundeleraar H. Den Hartog van klas 5-atheneum van het Martinus College in Grootebroek. 'Noteer maar even: Koejbysjev heet nu Samara en Sverdlovsk is Jekaterinboerg.' Daar worden ze dus gek van, Mark, Arnold, Ferry en Herko en hun klasgenoten. De boeken kloppen vaak niet waardoor ze afhankelijk zijn van de kennis van de docent. Niet dat daar iets mee mis is, maar toch. Den Hartog moet zich op zijn beurt permanent bijscholen om zijn kennis over Oost-Europa te actualiseren.

Den Hartog en veel van zijn collega's houden daarom een eigen archief bij van kranten en tijdschriften, ze volgen nascholingscursussen bij het KNAG, documenteren zich bij de Novib of gaan zelf een kijkje nemen in een van de voormalige Oostbloklanden. Den Hartog mag graag in de World fact books grasduinen, uitgegeven door de CIA en bedoeld voor Amerikanen in diplomatieke dienst. Ook heeft hij eens alle presentexemplaren van schoolboeken over de voormalige Sovjet-Unie opgevraagd om alle relevante gegevens eruit te pikken en zo zelf een methode samen te stellen. Maar de veranderingen blijven elkaar in hoog tempo opvolgen.

Niettemin is de examenstructuur nog altijd gebaseerd op de na-oorlogse politiek-ideologische blokvorming. Wel vindt Den Hartog het opvallend dat op de laatste examens meer vragen over de fysische geografie en de ruimtelijke structuren van de voormalige Sovjet-Unie worden gesteld. 'Wel begrijpelijk', zegt hij, 'dat verandert tenminste niet zo snel.' In Siberië is het nog steeds koud en Kazachstan is nog steeds een steppegebied. In de andere landen van Oost-Europa beginnen de ruimtelijke structuren langzamerhand wel te veranderen.

'Doordat zich in de voormalige Oostbloklanden een nieuwe elite begint te vormen', zegt Van den Berg, 'grijpt de suburbanisatie razendsnel om zich heen.' Het verschijnsel is vooral opvallend in Praag en Berlijn. De trek van de stad naar de randgebieden zou je dus ook kunnen behandelen in de nieuwe aardrijkskundeles, evenals de decollectivisering van de landbouw, al staan deze zaken nog niet in de nieuwste Geo geordend.

Armeense enclave

Wel is er aandacht voor religie. Met name de groeiende invloed van de islam en de conflicten die daaruit voortvloeien, zoals bijvoorbeeld om Nagorno Karabach, de Armeense enclave in Azerbajdzjan. Daarnaast is de opmars van de islam mede verantwoordelijk voor demografische verschuivingen in de voormalige Sovjetrepublieken.

'Wie weet waarom Estland zo'n hoge bevolkingsgroei heeft?' vraagt Den Hartog zijn klas. Weinig vingers. De hoge geboortcijfers in de Centraalaziatische republieken zijn voor de meesten wel te verklaren: de invloed van de islam. Maar Estland? Den Hartog geeft het antwoord zelf maar. 'Als protest tegen de aanwezigheid van Russen op hun grondgebied.' Arnold gelooft er niets van. Volgens hem is veel kinderen krijgen gewoon een trend, die ook bij andere volken te zien is.

Volk, natie en staat worden in de basisvorming als verschillende grootheden behandeld. 'Al die veranderingen in Oost-Europa en het wegvallen van het communistisch systeem hebben de lessen moeilijker gemaakt', zegt Brand. Ze bedoelt dat je vroeger kon volstaan met uit te leggen wat de verschillen tussen het communisme en het kapitalisme waren, maar dat je tegenwoordig moet verklaren waarom het communisme gefaald heeft, waarom het lange tijd redelijk rustig is geweest in Joegoslavië, en waarom de Baltische staten zich niet al eerder van Moskou hebben ontdaan. Je krijgt het dan vanzelf over democratie, over de inrichting van het politiek systeem en de historische context waarin dat systeem was ingebed.

'Ik vind al die veranderingen juist leuk', zegt Herko. 'Je kunt vanaf het begin meemaken hoe een land zich ontwikkelt. Natuurlijk is het ook lastig, maar het vergroot toch je kennis?' Herko wil dan ook milieuplanoloog worden en heeft al een plan in z'n hoofd hoe de verdere verzilting van het Aralmeer kan worden voorkomen. Hij komt sowieso aan z'n trekken want 'milieuvervuiling in Oost-Europa' is ook al zo'n nieuw onderwerp in de Geo geordend. Vorige edities gingen voor wat de Sovjet-Unie betreft onder meer in op de collectieve landbouw. Den Hartog vertelde er dan wel bij dat de kolchozboeren hun overschotten op de markt verkochten en daar relatief veel geld voor kregen, en dus eigenlijk een kapitalistische instelling hadden. 'Zie je nou wel', zei hij toen, 'het zijn gewoon westerlingen, alleen zitten ze onder de knoet.' Dat verhaal kan hij niet meer ophangen.

In plaats daarvan vertelt Den Hartog over de mafia en het Russische patronagesysteem. Zijn leerlingen vinden het machtig: de klassieke aardrijkskundeleraar die met de kaart erbij een spannend verhaal vertelt. Toch vindt Den Hartog de omwentelingen ook een beetje jammer. 'Vroeger kon je in de les lekker van leer trekken tegen het communisme.'