IBM heeft softwaremaker Lotus hard nodig

NEW YORK, 7 JUNI. Er was een tijd dat softwaremaker Lotus Development groter was dan Microsoft. Het paradepaardje van Lotus was zijn spreadsheet-programma 1-2-3, een produkt dat in 1984 de IBM PC tot een succes maakte. Voor herhaling van successen heeft IBM zich opnieuw tot Lotus gewend, nu met een vijandig bod. Het grootste computerbedrijf ter wereld biedt sinds gisteren 60 dollar per aandeel, ofwel 3,3 miljard dollar, voor volledig bezit van het softwarebedrijf uit Cambridge, Massachusetts.

Het is het eerste vijandige overnamebod van IBM in zijn geschiedenis en het is de eerste grote veldmanoeuvre van zijn topman sinds twee jaar, Louis Gerstner. IBM en zijn topman zetten daarbij heel wat op het spel. Ten eerste is het de grote test voor Gerstner, die als strateeg moet laten zien wat hij voor het bedrijf kan betekenen, maar tevens moet handelen op een manier die de beste is onder de omstandigheden. Gerstner heeft heel wat te verliezen.

Daarnaast geeft IBM zelf met het bod aan in welke richting het zich wil ontwikkelen. Het concentreert zich op open netwerken van computers en de software ('groupware') daarvoor. Alleen het slagen van de manoeuvre telt, falen betekent een terugslag in prestatie en prestige.

Het aloude adagium - en de eerste wet van de computerindustrie - luidt Software is king. De pc verbreidt zich verder en de elektronische verbindingen worden steeds beter. On-line services en de opmars van het Internet hebben een fijnmazig communicatienetwerk geschapen. De hardware voor de jaren negentig ligt er dus, nu de software nog. IBM en Lotus is op papier een prachtige combinatie.

De tweede wet van de computerindustrie is Microsoft is king. De hegemonie van Bill Gates zal door de combinatie van IBM en Lotus niet worden aangetast. Wat dat aangaat, zou Microsoft veel ongeruster zijn geweest als Lotus was overgenomen door Oracle Systems.

Waarom is juist Lotus het doelwit? Lotus heeft op dit moment het meest succesvolle groupware-programma, Lotus Notes. Groupware is de computersoftware voor de jaren negentig. Bedrijven willen computers met elkaar laten samenwerken, soepele communicatie mogelijk maken en open documenten. Dat wil zeggen, werknemers moeten toegang hebben tot dezelfde informatie, hetzelfde werkdocument en daaraan iets kunnen toevoegen. Intussen moeten ze via e-mail met elkaar kunnen overleggen, hoe ver ze ook van elkaar zijn verwijderd. 'Notes' is zo'n produkt, met name geschikt voor een internationaal georiënteerd bedrijf.

Tegelijkertijd lukt het Lotus niet goed om zijn produkt aan de man te brengen. Ondanks dat vriend en menige vijand het erover eens zijn dat Notes het beste produkt is in zijn klasse, zijn de verkopen sinds het begin van dit jaar gekelderd. Lotusaandelen bereikten een zeer lage koers.

Uiteraard is 'Notes' niet het enige in zijn soort. Microsoft, Digital Equipment, Beyond, Oracle Systems zijn maar enkele van de bedrijven die op dezelfde markt actief zijn. IBM gelooft echter dat 'Notes' het meeste potentieel heeft, maar de marketing, distributie en klantenkring mist om van zijn produkt een blockbuster te maken.

IBM heeft die commerciële ondersteuning juist wel. Vandaar dat topman Gerstner in een toelichting op het overnamebod niet ophield te herhalen hoe goed de bedrijven bij elkaar passen en de combinatie van de twee “adembenemende mogelijkheden” biedt. Lotus had vorig jaar net geen 1 miljard aan inkomsten en maakte voor het eerst in zijn bestaan verlies. Nu biedt IBM ruim drie keer de jaaromzet en het schijnt bereid te zijn nog iets hoger te gaan. Toegeven betekent een persoonlijke nederlaag voor Lotus-topman Jim Manzi, maar kan een zegen voor Lotus zijn. Of zoekt Manzi naar een uitweg zonder gezichtsverlies?

IBM heeft een bedrijf als Lotus hard nodig. De aloude, machtige computergigant heeft in de jaren tachtig het initiatief uit handen gegeven aan de makers van pc's. De klonen versloegen IBM op eigen terrein doordat chipmaker Intel en softwareproducent Microsoft, die eerst alleen aan IBM leverden, ook aan de concurrentie mochten leveren. Dell, Compaq, Gateway en Packard Bell zoefden Big Blue voorbij. IBM verzuimde op tijd bij te sturen en bleef te veel vertrouwen op zijn grote mainframe-computers. De pc, die steeds krachtiger werd, won de strijd. IBM leverde honderdtachtigduizend arbeidsplaatsen en miljarden dollars winst in.

Nu is IBM opnieuw opgestaan. Onder een geheel vernieuwd management maakte het bedrijf vorig jaar voor het eerst weer een redelijke winst en wordt er een nieuwe koers uitgezet. Louis Gerstner - voorheen McKinsey, American Express, RJR Nabisco - wijst de weg. Hij wil dat IBM zich richt op de markt voor minicomputers en daar ook de software bij levert. IBM heeft een eigen besturingssysteem, OS/2, dat echter een miniem marktaandeel heeft van één procent. Microsoft heeft met DOS/Windows een marktaandeel wereldwijd van ongeveer tachtig procent. Lotus heeft softwareprodukten ontwikkeld die toegesneden is op OS/2 en kan in het algemeen gesproken voor dat produkt een steuntje in de rug zijn.

De industrie hoorde met IBM's aankondiging de alarmbel luiden. Na de overname (1,55 miljard dollar) van WordPerfect door Novell vorig jaar, de mislukte overnamepoging (2,2 miljard) van Intuit door Microsoft en de fusieaankondiging (2,1 miljard) van Computer Associates en Legent dit jaar is het duidelijk dat er in de software-industrie een stoelendans gaande is. Een vijandige overnamepoging van meer dan 3 miljard door IBM is echter zeer agressief. Of Lotus nu wel of niet overgaat in IBM, wat is de volgende fase? Borland, Broderbund, Adobe kunnen door hun omvang doelwit zijn en zelfs Apple, dat al maanden als overnamekandidaat in het geruchtencircuit wordt genoemd, kan een doelwit zijn.

Hoewel Lotus nog weinig concreets heeft laten horen op het bod van IBM, heeft het in elk geval geen 'nee' gezegd. IBM heeft al vijf maanden met Lotus gepraat over enigerlei vorm van samenwerking, maar dat heeft tot niets geleid. Intussen sprak Lotus ook met Oracle Systems en heeft ook AT&T belangstelling gehad. Achter de schermen kan IBM, dat de voorkeur geeft aan een vriendschappelijke overname, op dit moment in gesprek zijn met Lotus. Het is ook mogelijk dat Lotus een andere, gelijkwaardiger partner benadert omdat het bang is door het grote IBM te worden opgeslokt. We staan pas aan het begin van de veldslag.