Het leven van kapitein Westerling in een opera

Morgenavond gaat in theater Bellevue de kameropera Westerling in première, gebaseerd op de belevenissen van de Nederlandse kapitein Raymond Westerling (1919- 1987) in Nederlands-Indië. Generaal Spoor, zingend: 'De politiek is een poppenkast.'

Westerling. Theater Bellevue Amsterdam, 8 t/m 11 juni.

AMSTERDAM, 7 JUNI. Als 'een zingende bloedhond' kondigt de Amsterdamse Uitkrant deze maand de kameropera Westerling aan. Het vijfenzeventig minuten durende muziekstuk dat morgen in theater Bellevue in première gaat, is gebaseerd op het leven van de man die na de oorlog met harde hand hielp het wankelende gezag in Nederlands-Indië te herstellen. Het is alleen al om die reden een opmerkelijke onderneming. Het aantal theaterprodukties over het Nederlandse optreden in Nederlands-Indië is tot nu toe nog altijd buitengewoon schaars geweest. Daar komt bij dat het stuk een weinig gangbare vorm heeft. Westerling is een gesproken èn gezongen drama. De hoofdrollen worden door twee zangers vertolkt, de tenor Bernard Loonen en de bariton Tom Sol, andere rollen worden gesproken door acteurs, Victor Bottonbley en Martijn Apituley.

Als de opera begint, is het volgens het programmaboekje 1945, 1946, 1947 èn 1948. In de Verenigde Naties vindt een debat plaats over de nieuwe wereldorde. Eleanor Roosevelt, de weduwe van de Amerikaanse president en werkzaam voor de Verenigde Naties, houdt een toespraak die overloopt van de goede bedoelingen: “There is a spring that flows for all humanity.” Ze wordt daarin bijgevallen door een groot aantal landen.

Librettist Graa Boomsma (42): “Eleanor Roosevelt was in de tijd na de oorlog het boegbeeld van de Verenigde Naties. Zij vondt dat alles anders moest. De woorden die ik haar in de mond leg, zijn voor een gedeelte van haar. Maar er zit ook een stukje Walt Whitman in, en wat Ralph Waldo Emerson. Ze vertolkt het Amerikaanse idee van democratie.”

Kort daarna is voor het eerst in de opera het zogeheten Westerling-akkoord te horen. Componist Jan Bus (34): “Het Westerling-akkoord is een versmelting van twee grote drieklanken. Het tweeslachtige eraan is dat het harmonieus is en disharmonieus. Ik sluit daarmee aan bij het karakter van Westerling.” Twee scènes verder zingt de omstreden commando-leider: “Twijfel is een vraatzuchtige rat / Ik verlang naar de zwaartekracht.” Samen met een Engelsman en een Ambonees wordt hij in die scène uit een Liberator-bommenwerper gedropt boven een opstandig Sumatra. Zijn taak is zonodig met geweld de orde te herstellen.

Het idee voor Westerling is afkomstig van Jan Bus. Tijdens het kijken naar het theaterstuk Guerrillafamilie, naar een roman van de Indonesische schrijver Pramoedya Ananata Toer, realiseerde de componist zich hoe weinig hij eigenlijk afwist van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Hij begon zich te verdiepen in de politionele acties en stuitte daarbij onvermijdelijk op de figuur van Westerling. In hem zag Bus een ideale figuur voor een opera. Thema's voor muziektheater zijn volgens hem dun gezaaid. “Je hebt een dramatische ontwikkeling nodig in één of meer personages, en binnen een stuk moet je kunnen laten zien hoe iemand zich in wisselende omstandigheden verhoudt tot zijn omgeving.” De levensloop van Westerling, over wie verschillende boeken zijn verschenen, bood die mogelijkheden, aldus Bus.

Raymond Westerling is in Nederland vooral bekend geworden door de gewelddadige methoden waarmee hij na de Tweede Wereldoorlog op Zuid-Celebes de opstand de kop in probeerde te drukken. Berucht zijn gevallen waarin hij kampongbewoners zonder vorm van proces neerschoot. Volgens de gangbare leer heeft hij zich daarmee schuldig gemaakt aan oorlogsmisdaden.

Wat hem echter voor een opera zo interessant maakte was dat de meningen over hem nog altijd uiteenlopen. Zijn manschappen en zijn Nederlandse superieuren hebben in zijn tijd veel waardering voor hem gehad en Westerling had een groot aantal volgelingen bij de politie en in het leger. De Nederlandse regering en generaal Spoor onder wiens opperbevel hij stond, hebben hem dan ook steeds de hand boven het hoofd gehouden. Zelfs toen hij wegens zijn betrokkenheid bij een opstand moest vluchten: een vervolging die in 1952 tegen hem werd ingesteld, werd in 1955 op last van hogerhand stopgezet. Volgens Lou de Jong zouden er te veel hooggeplaatsten door in opspraak raken.

In de opera komt een op de historische feiten gebaseerde scène voor waarin generaal Spoor aan Westerling vanwege zijn verdiensten de Willemsorde wil geven. Het duet voor twee heren illustreert volgens librettist Graa Boomsma 'de verschuivende machtsverhoudingen' in Indië en het dubbelspel van Spoor en van Westerling. Westerling zingt: 'Ik ben uw geweten, uw last, uw lust'. Waarop Spoor antwoordt: 'De politiek is een poppenkast.'

Boomsma: “Net als Faust heeft Westerling vele gezichten gehad. Hij heeft een pact met de duivel gesloten. Maar wie is de duivel? Is het Spoor? Is het Beel? Is het de islam? Of is hij zelf de duivel in een andere gedaante?” Boomsma werd vorig jaar als librettist bij de produktie van Westerling betrokken omdat hij zich de laatste jaren sterk met de Indische problematiek heeft bezig gehouden. In zijn roman De Laatste Tyfoon, waarover hij een inmiddels veel besproken interview gaf in Het nieuwsblad van het Noorden, beschrijft hij hoe een man er na jaren achter komt wat zijn vader als militair in Nederlands-Indië heeft meegemaakt.

Hoewel de opera zijn inspiratie heeft gevonden in de historische werkelijheid wijzen Bus en Boomsma erop dat ze de gegevens zeer vrij hebben geïnterpreteerd. Wat begon als een nieuwsgierigheid naar wat er in Nederlands-Indië gebeurd is, heeft zich volgens hen ontwikkeld naar een versie die zich op geen enkele manier aan de werkelijkheid gebonden acht. Jaartallen zijn veranderd en ontmoetingen die waarschijnlijk nooit hebben plaatsgevonden, zijn ingelast. Boomsma: “Ik ben natuurlijk toch meer schrijver dan historicus. In ben als librettist vooral in personages, in opera geinteresseerd. Als je de boeken leest die over Westerling zijn verschenen, weet je meer over hem.,

In de opera is geprobeerd de verschillende perspectieven die er op Westerling mogelijk zijn tot hun recht te laten komen. Boomsma: “Verschillende waarheden botsen nu op elkaar. Westerling was niet alleen een schurk. Hij wordt door alle partijen heen en weer geslingerd. Hij wordt zo een mens van vlees en bloed, die uitstijgt boven de zwart-witkarikatuur. Wij wilden dat hij een personage werd. Wat mij in zijn levensverhaal boeit is dat je ziet hoe ingewikkeld de geschiedenis is geweest. Je merkt dat de ultieme waarheid niet te achterhalen is. Het verleden van toen is niet meer kenbaar.”

De weduwe van Westerling, Ada Westerling, heeft toegezegd morgen bij de première aanwezig te zijn. Bus en Boomsma zijn vorige maand bij haar thuis geweest om uit te leggen waar de opera over gaat en dat was volgens Boomsma een 'zeer aangenaam gesprek'.