Muti vervangt als pianist het stakend orkest in de Scala

MILAAN, 6 JUNI. Zo'n welgemeende ovatie als vrijdagavond in de Scala van Milaan zal dirigent Riccardo Muti niet vaak hebben gehad. Hij had de avond gered. Het orkest besloot op het allerlaatste moment een staking door te zetten, maar Muti liet een piano het toneel opbrengen en begeleidde eigenhandig de aria's en duetten in Verdi's La Traviata.

Italiaanse operaminnaars kunnen zich niet herinneren dat zoiets ooit eerder is gebeurd. Muti is meteen uitgeroepen tot de held van de opera, de verdediger van de muziek tegen banale vakbondseisen van doorgedraaide musici. Ook bij de Romeinse opera hebben protestacties onlangs veel problemen gegeven.

De operagangers die 's avonds laat in gala de Scala uitkwamen, raakten er niet over uitgepraat. De staking had hen volledig verrast. “Bravo Muti,” zeiden een paar Amerikaanse vrouwen. Een jong Italiaans stel in avondkleding, vertelde dat ze uren in de rij hadden gestaan voor een kaartje voor deze voorstelling buiten het abonnement en hun oren niet konden geloven toen de directeur van de Scala, Carlo Fontana, vlak voor het begin het toneel opkwam om te vertellen dat La Traviata niet door kon gaan omdat het orkest staakte.

De zaal barstte uit in gefluit en boegeroep. Sommige mensen begonnen te schreeuwen. “Dieven. Paljassen. Wij willen Muti!” Daarop liet chef-dirigent Muti een piano op het toneel zetten, naast de feestelijke gedekte tafel voor de drinkscène in de eerste acte van La Traviata. “Ik vond dat de avond zo niet kon eindigen, met het geschreeuw van het publiek, het doek dat valt en dan duisternis en stilte,” zei Muti de volgende dag.

Muti's transformatie van dirigent tot zeer verdienstelijk pianist was het startsein voor een van de vreemdste en meest intens gezongen uitvoeringen van Verdi's opera die la Scala ooit heeft gezien. “Het was een buitengewone avond,” zei de sopraan Tiziana Fabbricini, de vrouwelijke hoofdrol Violetta. “Het was alsof ik niet alleen werd begeleid door maestro Muti, maar door hem werd meegesleurd. Ik heb me laten gaan, me helemaal gegeven.”

Het publiek klapte de handen blauw, voor Muti, voor de zangers en zangeressen. De pers viert de avond als een overwinning op de stakingsziekte die Italië zo vaak teistert. Maar Muti zelf is minder opgewekt. “Dit is de meest tragische episode van dit theater, een van de meest trieste avonden in ons muzikale leven,” zei hij de volgende dag. “We hebben een typisch Italiaans figuur geslagen.”

Dat juist zijn Traviata doelwit was van de staking, was misschien wel de grootste schok. Decennia lang had de Scala zich daaraan niet durven wagen. Maria Callas was in 1955 de definitieve Violetta geweest. De Goddelijke Maria of niemand, was daarna het parool. In 1964 waagde Mirella Freni een poging, maar ze werd meedogenloos weggefloten. Sinds zijn aanstelling in 1986 heeft Muti gezegd dat de Scala de geesten uit het verleden niet moet vrezen. Hij doorbrak een paar jaar geleden het taboe, ook toen met Fabbricini als Violetta.

Muti zegt dat het publiek nooit het slachtoffer mag worden over de onvrede onder muzikanten, maar steunt hun kritiek wel op een aantal punten. De Italiaanse overheid besteedt volgens hem veel te weinig aandacht aan muziek, of het nu gaat om muziekonderwijs op de lagere school of om de positie van een operahuis met wereldfaam als La Scala.

Het publiek beschouwt de orkestleden als bevoorrecht. Muti bezweert dat dit niet zo is. Een eerste viool bij de Scala verdient ongeveer een ton bruto plus extra's. De andere topmusici van het orkest zitten daar iets onder en de minst-betaalden krijgen ongeveer 65.000 bruto. “Ik verzeker u dat het orkest van de Scala heel wat minder verdient dan welke buitenlandse compagnia ook,” zegt Muti. Hij onderstreept dat orkestleden volgens de wet ook geen les mogen geven aan het conservatorium.

De stakende orkestleden in Milaan willen meer verdienen en eisen omzetting van een aantal tijdelijke contracten in vaste banen. Zij hebben gedreigd met nieuwe acties. Volgende week gaat Falstaff in première.

Het is de tweede keer in vier weken dat Muti het slachtoffer is geworden van vakbondsacties binnen de opera. Vorige maand zou het orkest van de Scala een lang-verwacht concert geven in de Romeinse opera. Dat kon niet doorgaan wegens stakingen. De linkse Romeinse burgemeester Francesco Rutelli was woedend. Inderhaast regelde hij een andere zaal. Bovendien gelastte hij het zomerprogramma van de Romeinse opera af, dat de gemeente een paar miljoen gulden kost vanwege de bouw van tribunes. Na garanties dat de open-luchtvoorstellingen van de opera niet door acties zullen worden onderbroken, heeft Rutelli vorige week alsnog het groene licht gegeven voor het zomerprogramma. Dat begint op 16 juli met een voorstelling van Tosca van Puccini in het park van Villa Borghese.