'Mandela is medeplichtig aan moord'

KAAPSTAD, 6 JUNI. Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) probeert de politieke schade te beperken na de bekentenis van president Nelson Mandela dat hij persoonlijk vorig jaar de ANC-veiligheidsdienst opdracht heeft gegeven om indien nodig te schieten op Inkatha-demonstranten. De uitlating heeft in Zuid-Afrika tot grote politieke opschudding geleid.

De Inkatha Vrijheidspartij, coalitiepartner in de regering van nationale eenheid, heeft geëist dat Mandela wordt aangeklaagd wegens medeplichtigheid aan moord. Inkatha en de Democratische Partij willen dat een juridische onderzoekscommissie de gang van zaken rondom het bloedbad onderzoekt. Het politie-onderzoek naar de schietpartij heeft nog niets opgeleverd.

Voor het ANC-hoofdkwartier in Johannesburg kwamen op 28 maart vorig jaar acht leden van de Inkatha Vrijheidspartij om het leven, toen bewakers van het gebouw het vuur openden op de demonstranten. Het incident, een maand voor de eerste algemene verkiezingen, staat bekend als het 'Shell House-bloedbad', naar de naam van het kantoor.

Voor en tijdens de Inkatha-mars werden die dag in en rondom Johannesburg 55 mensen vermoord. President Mandela, leider van het ANC, maakte vorige week donderdag in de Senaat bekend dat hij zijn veiligheidsmensen had geïnstrueerd het ANC-kantoor te beschermen, “zelfs als je mensen moet doden”. Het was de eerste keer dat Mandela persoonlijk met de schietpartij in verband werd gebracht.

Het ANC, dat door de affaire in verlegenheid is gebracht, heeft Mandela's bekendmaking de afgelopen dagen geprobeerd uit te leggen als een defensieve maatregel. Volgens Cheryl Carolus, vice-secretaris-generaal van de organisatie, was het vooral een opdracht om het gebouw te beschermen en niet “een bevel om te schieten”. “De president was die dag niet in het gebouw aanwezig en ik geloof dat het oneerlijk zou zijn om hem met het bevel om te schieten te verbinden”, aldus Carolus. Zij wilde niet ingaan op de vraag wie dan wel het bevel heeft gegeven, omdat de zaak nog in onderzoek is. Familieleden van de slachtoffers hebben vorig jaar een civiele procedure aangespannen tegen het ANC, waarin zij een gezamenlijke schadevergoeding van tien miljoen rand (4,5 miljoen gulden) eisen.

Het ANC beroept zich op het recht op zelfverdediging, dat in het uiterste geval het gebruik van vuurwapens zou rechtvaardigen. President Mandela zei in de Senaat dat ondanks zijn herhaalde verzoek de Zuidafrikaanse politie geen wegversperringen had opgericht om de demonstranten weg te houden van het gebouw. Voor de demonstratie begon waren in de zwarte stad Soweto al dertig mensen vermoord, toen aanhangers van Inkatha op weg gingen naar Johannesburg.

Juridische deskundigen hebben aangevoerd dat het ANC zal moeten bewijzen dat de omstandigheden tot een dergelijke extreme reactie dwongen. Juist op dit punt bestaat sinds de schietpartij twijfel. Het ANC heeft altijd volgehouden dat de veiligheidsbeambten op de begane grond het vuur openden op de Inkatha-demonstranten, toen deze het gebouw aanvielen. Ooggetuigen hebben echter verklaard dat van een bestorming geen sprake was en dat vanuit hogere verdiepingen van het ANC-kantoor op de demonstranten werd geschoten.

Oppositiepartijen beschuldigen het ANC er al sinds vorig jaar van dat de partij het politie-onderzoek naar de schietpartij frustreert. Op de dag zelf weigerde Mandela de politie toegang tot het gebouw. Pas maanden later overhandigde het ANC 146 vuurwapens voor ballistisch onderzoek aan de politie, van de naar schatting tweehonderd vuurwapens die in het gebouw aanwezig waren. De oppositiepartijen hebben president Mandela gekritiseerd omdat hij pas veertien maanden na de gebeurtenis met zijn verklaring is gekomen.

Mandela's verklaring kan ook gevolgen hebben voor de regering van nationale eenheid. De verhouding tussen het ANC en Inkatha, de twee grootste zwarte partijen, is op een dieptepunt beland. Mandela en Inkatha-leider Buthelezi maken elkaar al wekenlang over en weer verwijten over het geweld in de provincie KwaZulu/Natal en de inschakeling van internationale bemiddelaars bij de onderhandelingen over de nieuwe grondwet.

De vrees bestaat dat Mandela's bekentenis over het Shell House-bloedbad het geweld tussen aanhangers van de twee partijen zal aanwakkeren. Drie mensen kwamen gisteren om het leven tijdens een demonstratie in het zwarte woongebied Umlazi bij Durban, de grootste stad van KwaZulu/Natal. Een woordvoerder van Inkatha's “zelfverdedigingseenheden” kondigde op een persconferentie aan dat zij vanaf komende vrijdag “duizend mensen per dag” zullen vermoorden als president Mandela niet wordt aangehouden. Inkatha distantieerde zich van de uitlatingen. De verwachting is dat Mandela morgen tijdens een speciaal debat in het parlement, dat hijzelf heeft aangevraagd, zal proberen de gemoederen te kalmeren.