Een wandeling op papier in en om het Kasteel van Windsor

Tentoonstelling: Views of Windsor. Aquarellen van Thomas en Paul Sandby uit de verzameling van Koningin Elizabeth II. T/m 13 aug. Prentenkabinet van het Rijksmuseum, Stadhouderskade 42, Amsterdam. Dagelijks 10-17u. Catalogus (Engelstalig) ƒ 55,-.

Het is druk bij de toegangspoort van Windsor Castle. Een elegante hoogwielige koets is net naar binnen gereden, terwijl een kar met waterkruiken getrokken door twee ezels het kasteel verlaat. Een van de twee schildwachten in rode jas maakt een praatje met de vrouw op de kar. Rechts van de kar sloft een pikzwarte schoorsteenveger met zijn knechtje naar buiten.

Dit tafereel op een aquarel van Paul Sandby is zo levendig dat de geluiden bijna hoorbaar zijn: het geratel van de wielen op de keien, het snerpende geluid van de scharensliep en de hoge stemmen van twee dames in de poort.

Een bezoek aan de tentoonstelling Views of Windsor in het Rijksmuseum met aquarellen van Paul Sandby (1730-1809) en zijn broer Thomas (1721/23-1798) is een wandeling op papier. Bij elk werk geeft een plattegrond aan waar je je bevindt.

De wandelaar/ bezoeker is ondertussen door de poort gelopen. Op de volgende aquarel is dezelfde poort nogmaals te zien, maar nu vanaf de binnenplaats van het kasteel. Hoog in de muur zit achter tralies een gevangene die een hengel naar buiten steekt. Onderaan de hengel bungelt een emmertje en op de muur hangt een bordje met de tekst: Gedenk de arme opgesloten schuldenaars. Dit soort vernederende toestanden ging zelfs tijdgenoten te ver, zo blijkt uit een artikel dat in 1790 in Gentlemen's Magazine verscheen. Het bordje werd kort daarop verwijderd.

Op deze tocht door het Kasteel van Windsor en de parkachtige landerijen in de omgeving zijn gebouwen de belangrijkste markeringspunten, maar de mensen trekken minstens zoveel aandacht - de ambachtslieden, ruiters te paard, vrouwen met kinderen, geestelijken en bedelaars. De eerste bastions van het kasteel dateren uit de tijd van Willem de Veroveraar die in 1066 in Engeland aan de macht kwam. Sinds de middeleeuwen is Windsor ononderbroken de residentie van de Britse koninklijke familie. Koning George IV (1820-30) gaf door ingrijpende verbouwingen de architectuur van het kasteel zijn huidige neo-gotisch aanzien. De Sandby's legden de oude situatie nog vast toen er meer variatie in bouwstijlen bestond.

In 1746 trad Thomas als topograaf en architect in dienst van de hertog van Cumberland, een oom van koning George III. Een jaar later volgde hij Cumberland naar Windsor waar deze was benoemd tot hoofdopzichter van het park. George III (1760-1820) verzamelde, vreemd genoeg, geen aquarellen van de Sandby's. Vanaf 1799 legde zijn zoon George IV, toen nog prins van Wales, de basis voor de collectie die nu uit ruim 550 werken bestaat.

Tegenwoordig is Windsor, dat ten westen van Londen aan de Thames ligt, niet alleen een toeristische trekpleister, het kasteel herbergt ook de wereldberoemde verzameling van Koningin Elizabeth II. Ze bezit meer dan 30.000 tekeningen en aquarellen van oude meesters. In het najaar van 1992 kwam Windsor Castle in het nieuws toen er in de noordoostelijke vleugel brand uitbrak en de koningin zelf assisteerde bij het blussen. Paul Sandby's aquarel van een groot vuurwerk dat op het kasteel werd afgestoken roept de televisiebeelden van die brand in herinnering. Behalve vuurwerk legden de gebroeders Sandby ook uitzonderlijke natuurverschijnselen vast zoals onweer en een meteoriet. Vooral het onweer is prachtig romantisch geschilderd: in een inktzwart landschap aan de voet van het kasteel achtervolgt een bliksemschicht een dodelijk verschrikt paard.

De meeste aquarellen op de tentoonstelling zijn van Paul, die artistiek het meest getalenteerd was; Thomas maakte voornamelijk architectonische en landschappelijke studies zonder figuren. Aan sommige tekeningen hebben ze gezamenlijk gewerkt. Hun weergave van de realiteit is bijna fotografisch precies, al pasten ze ook wel perspectivische trucs toe om een gebouw imposanter te maken dan het in werkelijkheid was. Toch zijn de aquarellen niet alleen topografisch interessant, maar ook om het verfijnde kleurgebruik dat op den duur vrijer wordt. De verschillende tijden van de dag zijn in warme of koele tonen weergegeven en de kleurnuances van de geschilderde kaders rondom de tekening harmoniëren hiermee.

Windsor Castle was voor Paul Sandby wat Venetië was voor Canaletto, schrijft Jane Roberts in de catalogus. Hun werk was geliefd bij tijdgenoten en van bepaalde populaire (stads)gezichten bestaan diverse versies. De precieze stijl van Paul Sandby die bij zijn dood 'the father of modern landscape painting in water-colours' werd genoemd, raakte in de vergetelheid toen Turner met zijn gedurfde, suggestieve aquarellen op de voorgrond trad. Dat is niet helemaal terecht want juist op die gedetailleerde voorstellingen van Sandby valt veel te ontdekken.