Wat een opluchting. Verzoening maakt vrij!

Na zijn bevrijding uit 'Dachau' sprak hij tien jaar lang geen Duits met Duitsers. Totdat Ulli Fritze hem onbedaarlijk aan het lachen maakte en om een vuurtje vroeg. W.L. Brugsma over verbroedering en verzoening.

Dit is de tekst van het dankwoord dat W.L. Brugsma vanmiddag in De Rode Hoed in Amsterdam heeft uitgesproken nadat aan hem en aan mevrouw V.E. Wibaut-Guilonard de tweejaarlijkse Dr. J. P. van Praagprijs van het Humanistisch Verbond was uitgereikt. Zij kregen de prijs voor hun inzet voor verbroedering en verzoening, zowel met kinderen van 'foute ouders' als met de Oosterburen.

Dat wij er zo lang mee hebben gewacht is dom. En voor wat betreft de kinderen van foute ouders, is het een schande. Dat we die foute ouders na de oorlog hebben opgesloten in Vught en Amersfoort en ze daar après la lettre aan de SS-methodes van vernedering en mishandeling onderwierpen, is erg. Maar in de woede van het ogenblik nog begrijpelijk. Maar dat we hun volstrekt onschuldige kinderen die zelf hun foute ouders niet hebben kunnen uitzoeken, bijna vijftig jaar lang hebben laten verworden tot outcasts, is een smet op ons nationale blazoen dat bol staat van heilige prietpraat tegen discriminatie op grond van geloof, ras en geslacht.

Zo, dat lucht op.

En nu de verzoening - met de Oosterburen.

Dat we daar zo lang over hebben gedaan is buitengewoon onverstandig. We zijn - helaas - op leven en dood van Duitsland afhankelijk. Tenzij minister Jorritsma haar waterbouwkundigen opdracht geeft de IJssel te verbreden tot het Nauw van Calais.

Economisch afhankelijk, en de economische groei is de laatste heilige koe die ons rest nu - vrij naar de Majesteit - alle andere normen en waarden overboord zijn gekieperd. Afhankelijk voor de instandhouding van onze biosfeer: zij gooien drek in onze rivieren, onze westenwind blaast koolstof- en stikstofoxydes in hun lucht. Afhankelijk voor onze veiligheid, want niet alleen is in Rusland de katastrojka uitgebroken, maar er is maar één goed lopende Europese organisatie, de mafia, en het terrorisme grijpt naar zenuwgas en cyaankali.

Die lang uitgestelde verzoening is ook psychisch onverstandig. Ik weet uit ervaring wat voor een opluchting het teweeg brengt als je je verzoent. Na mijn bevrijding uit Dachau heb ik tien jaar lang geen Duits meer gesproken met een Duitser. Wel met Harry Mulisch, want onze vriendschap berustte mede op het feit dat wij allebei nog beter Duits spraken dan de ander.

Maar toen kwam Ulli Fritze. In '56 zat ik in een vliegtuig van de NAVO op een persreis naar Italië en op de passagierslijst stonden twee Duitse namen. Ik dacht nog: Jessus...Moffen!

Ze gingen achter mij zitten. En Ulli Fritze begon te vertellen, en dat deed hij zo onbedaarlijk leuk, dat de tranen van het lachen mij over de wangen liepen. En toen boog hij zich naar mij voorover, want hij wou roken, en zei in zijn execrabele Engels: “Do you pliz' have a fire for mi”. En ik zei: “Aber natürlich Herr Fritze...aber gewiss...bitte sehr”.

Zelfbevrijding. Een hele prachtige taal terug en een nieuwe vriend erbij. Wat een opluchting. Verzoening maakt vrij! Dat klinkt ontzettend vroom, maar zo is het niet bedoeld, want vrome religies hebben rivieren van bloed door de geschiedenis doen stromen.

Is verzoening dan misschien heel humaan? De vraag is: wat is humaan? Menselijk? Heel menselijk? Diep menselijk? Ik zal niet zo ver gaan als dr. Joseph Goebbels die zei: “Wenn Ich das Wort Kultur höre, so greif Ich zur Pistole”, maar als ik het woord humaan hoor dan denk ik aan Dr. Jekyll and mister Hyde.

Ik ken alleen het verschil tussen de humane en de dier-geneeskunde. Hoewel verschil...dat is alleen het verschilletje tussen mensen en àndere dieren. Zoals de etholoog Konrad Lorenz zei: “De mens is een dier plus”. En wat is dat plus? Dat is onze unieke neo-cortex die nieuwe hersenschors die 700.000 jaar terug ontstond tussen de oren van homo erectus. En daarmee hebben we de gave verworven van het plannen en het maken van gereedschap, van hamer en sikkel tot en met de waterstofbom.

Daarmee hebben we ook de civilisatie gemaakt. Militaire historici zeggen dat de vooruitgang dáárvan is af te meten aan het steeds bloediger worden van de oorlogen. Maar het kan ook zonder bloed. Met Zyklon B bijvoorbeeld. Hoewel Simon Wiesenthal zegt dat het enige unieke aan Birkenau het industriële aan die genocide was. Als de katholieken tijdens de Bartolomeusnacht over Zyklon B hadden beschikt, zou er geen protestant meer hebben geleefd.

En ook de moord op de zes miljoen omvat maar tien procent van de zestig miljoen die in WO II door andere mensen om hals zijn gebracht.

En die verdwijnen weer in het niet bij de hecatomben die dreigen als in de komende veertig jaar de mensheid zich weer verdubbelt en de draagkracht van het ruimteschip aarde overstijgt: hongersnoden, pestilenties en oorlog op oorlog op oorlog: de eerste door de mens zelf veroorzaakte eco-catastrofe. Er is zelfs een nieuwe wetenschap voor bedacht: de catastrofologie, die de verwoesting van de koolstof-huishouding en levensschild van de ozonlaag toeschrijft aan de primatensoort uit Afrika die zich explosief vermenigvuldigde en het subtiele evenwicht van de biosfeer verstoort: de vrees!

De geschiedenis van de toekomst is inderdaad diep menselijk, heel humaan. Daar kunnen wij niks aan doen want evenmin als kinderen hun foute ouders konden uitzoeken, kunnen wij er wat aan doen dat wij behoren tot die nieuwste, want pas 35.000 jaar jonge diersoort, homo sapiens, de mens die weet dat hij weet, maar het niet weten wil. Die in twee eeuwen industriële revolutie in staat is gebleken de videocassette van Genesis achterstevoren af te spelen: de aarde weer woest en ledig.

Niettemin in zijn Ode an die Freude - Alle Menschen werden Brüder (Kaïn en Abel óók) - roept Schiller: “Freunde nicht solche Töne”. We moeten straks nog aan de borrel en de hapjes en daar nemen we nog een hapje verzoening bij. Verzoening is een heel oud procédé, ouder dan Christus, ouder dan de God van zesduizend jaar, ouder nog zelfs dan de oorlog - en die, is heel oud - ouder nog dan de mens, net zo oud als de andere primaten: apen!

Volgens de primatoloog Frans de Waal kunnen chimpansees heel goed ruzie maken en zich even goed met elkaar verzoenen. Letterlijk verzoenen. Het is jammer voor Polen en Oostenrijkers die denken het patent te hebben op 'küss die Hand' maar de handkus bestond al bij de chimpansee als hèt verzoeningsritueel. Chimpansees kussen zich suf na een ruzie. De handkus is dus geen ridderlijkheid, maar een verzoeningsritueel, zo u wilt een onderwerpingsritueel.

En waarom doen die apen dat? Om te overleven! De groep kan zich geen voortdurende ruzie permitteren. Dan richt hij zichzelf te gronde en dàt kan volgens Darwin nooit de bedoeling zijn.

Verzoenen is dus heel dierlijk en dat vind ik heel mooi, want volgens de bio-etholoog Desmond Morris - u weet wel, die van The Human Animal - zijn sommige van onze beste eigenschappen van dierlijke aard: de pair bond en het zorgen voor de kinderen (maar dan niet zoals in Epe). Vandaar dat die aardige internationale organisatie van dierenbeschermers die even aardige one-liner heeft bedacht: het enige dier dat zich gedraagt als een beest is de mens!

Sociale dieren maken geen outcasts van dieren binnen eigen groep of kudde of roedel. En wat doen zij met de buren? Hier wringt de biologische schoen! Voor iedere diergroep zijn de buren de potentiële vijand. Dat is onze niet aangeleerde, maar aangeboren xenofobie. Niet vreemdelingenhaat, maar vrees voor vreemdelingen. Die kunnen je territorium binnendringen en je voedsel en je wijfjes inpikken. Die moet je dus afschrikken, defensief afschrikken: grommen, rugharen opzetten, tanden laten zien. Zeker als het hele grote en machtige buren betreft. Dan komt het Calimero-syndroom om de hoek: Ik ben klein en jij bent groot en dat is niet eerlijk.

Dáárom doen wij kaaskoppen zo mal tegen de Moffen. Die hebben het trouwens slecht getroffen met de geografie. Want die hebben negen buren en wij maar drie: onze boezemvijand de zee, de Belgen om op neer te kijken, en de Duitsers. Om van te winnen met voetbal. Ajax Amsterdam-Bayern München 5-2. Eindelijk gerechtigheid. Nou ja Ulli Hoeness van Bayern zegt: “Ajax Surinam”, maar dan zeg ik: “Bayern München, Hauptstadt der Bewegung”. Zo, die zit.

Los daarvan: we kunnen onze neo-cortex waar de ratio woont voor twee dingen gebruiken. Om onze driften naar de mond te praten en dan zingen we 'Wien Neerlands bloed in d'ad'ren vloeit, van vreemde smetten vrij...', en die is niet van Janmaat maar van een andere clown, Tollens, die ook schreef: “Als ik des avonds na den eten aan mijn buro ben aangezeten, dan weet ik dat ik dichter ben”.

We kunnen onze ratio ook gebruiken om onze driften onder controle te brengen: If you can't beat them, join them! In dat geval bieden wij bondspresident Herzog in oktober met uitgestoken hand de verzoening aan. Niet alleen de regering, maar ook wij, oude verzetsknakkers voorop.

Om u er op voor te bereiden hoe dat moet, zal ik de aanhef voorlezen van een toespraak die ik eind april in Weimar mocht houden. Pas op: in het Duits. Ik moest daar spreken na drie verantwoordelijke politici: de Poolse oud-premier Mazowiecki, de Tsjechische oud-minister Dienstbier en de Franse oud-minister van buitenlandse zaken André François Poncet. En ik, de onverantwoordelijke publicist, mocht het dessert serveren. Ik begon met, wat ze in Suriname noemen, een waarschuwingsschot tussen de ogen.

'Herr Bundespresident, Herr Alt-Bundeskanzler Helmut Schmidt, meine sehr verehrte Damen und Herren

Es freut mich sehr mal wieder in Weimar zu sein.

Mal wieder in Weimar...das letzte mal war Ich hier im schönen Monat Mai in 1944! Auf dem Bahnhof...zusammen mit vier tausend anderen Häftlinge...in einem langen Zug von Güterwagons...unterwegs nach Buchenwald.

Aber das Hotel war voll!

Also fuhren wir weiter...nach Hamburg. Dort war zu sehen dass die Engländer zwei Wochen früher einen Feuersturm herbeigeführt hatten. Der Anblick freute uns damals sehr!

Aber dann fuhren wir weiter...zum KZ Neuengamme. Das erfreute uns weniger.

Und jetzt...51 Jahre später...stehe Ich hier um die Frage zu beantworten: was erwarten die Nachbarn von Deutschland?

Erst mal: wer und was bin Ich. Ich bin Publizist. Und was ist ein Publizist? Das ist ein Journalist der wenigstens zwei Bücher geschrieben hat. Habe Ich auch. Das erste hiess 'Europa Europa'. Das jüngste trägt den etwas finsteren Titel 'Frieden herrscht nur in der Pause'. Kapittel eins: Leben mit Deutschland. Kapittel zwei: Ueberleben in Deutschland. Meine Erfahrungen in den KZ's Neuengamme, Struthof-Natzweiler und Dachau.

Nacht und Nebel.

Auf dem Tor stand dort immer: 'Arbeit macht Frei'. Ich kann bestätigen: dass war Quatsch. Arbeit machte dort sehr hungrig, müde und krank.'

Nu, je zag die zaal denken: daar heb je weer zo'n oude koe uit de sloot. Maar ik ging voort:

'Bleibt also die Frage: wie soll der Mensch dann frei werden? Ich bitte hier einen Vorschlag machen zu dürfen: Herr Bundespresident: Versöhnung macht frei!'

En wat gebeurde er toen? Ik kreeg een staande ovatie. Dát was wat ze horen wilden. Ik kon geen kwaad meer doen.

Dus beste vrienden; kust elkaar de hand.

Ik heb gezegd, ik dank u voor uw vriendelijke geduld.

    • W.L. Brugsma