Hoog: onvermijdelijk

Wie hoog bouwt wil laten zien dat hij het voor het zeggen heeft. Torens zijn tekens van macht maar behalve dat hebben ze nog velerlei nut. Je kunt eerder zien wie er in aantocht is en je bent strategisch in het voordeel omdat de zwaartekracht je bondgenoot is. De Leidenaren begoten de Spanjaarden met gloeiend pek. Daarna heeft het nog bijna 350 jaar geduurd voor de vlammenwerper operationeel is geworden. De toren had zijn militaire functie verloren. Toch heeft hij nog een renaissance beleefd. De laatste hoogbouw met militaire bedoelingen is door de Duitsers ontworpen en uitgevoerd aan het einde van de Tweede Wereldoorlog: de Flaktürme. Flak is de afkorting van Flugzeug Abwehr Kanone. De torens waren gevaarten van beton waarop die kanonnen stonden. Ze gaven een middeleeuwse aanblik, wat niet zo verwonderlijk is als we bedenken dat de noodtoestand het atavistisch denken en handelen bevordert.

Het is ook mogelijk dat men hoog bouwt om iets te eren dat nog hoger is. Een buitengewone inspanning uit eerbetoon. Dat is de kerktoren, of een klooster of kerkje dat op een berg is gebouwd. Er zijn kapelletjes op kale bergtoppen waarvan de constructie meer inspanning moet hebben gekost dan de bouw van bijvoorbeeld de toren van de Amsterdamse Zuiderkerk. En zeker de kerkgang vergt in het eerste geval meer energie. Met het toenemen van de onkerkelijkheid zijn de kerktorens lager geworden. Nu worden er kerken zonder toren gebouwd. Dat veroorzaakt onrust bij de gelovigen. Het zijn symptomen van een overgangstijd.

Na de godsdienstige en militaire hoogbouw is de economische gekomen. De wolkenkrabber is ontstaan doordat de grondprijzen in de zakencentra voortdurend stegen zodat men daar wel gedwongen was om in de hoogte te gaan. Hoe hoger, hoe meer geld en dus: hoe meer prestige. Maar toch is het niet zo dat men hoger bouwde omdat dit meer prestige gaf. Het prestige was een gevolg van de economische noodzaak die weer ontstond doordat de ruimte om te bouwen daar beperkt was. Laagbouw kan ook prestige geven als het een uitgestrekte, glas- en terrasrijke bungalow is. In Rotterdam, in de hoek tussen de Kralingseweg en het Laantje van Nooitgedacht staan bungalows om jaloers op te worden. Althans, ik was het toen ze werden gebouwd. Het is bovendien historische laagbouw omdat er niet voor is geheid. Ze staan op een uitgestrekte puinhoop: restanten van de stad vóór 14 mei 1940 - een fundering waarvoor bondskanselier Kohl onlangs zijn spijt heeft betuigd. Dit terzijde.

De toren is een symbool van macht gebleven. Denken we ons in dat we een laat-middeleeuwse reiziger zijn, te paard in het Nederland van nu, en dan aan de horizon een spits ontdekken. Met onze laat-middeleeuwse ervaring schatten we de afstand op nog een uur of twee te paard, maar na vier uur zijn we er nog niet terwijl de toren aan de horizon blijft oprijzen, hoger dan we ooit hebben gezien. Die moet dus een geweldige macht vertegenwoordigen. We hebben het goed geraden: het is een toren voor de straalverbindingen van de communicatie. Het opmerkelijke is dat hier, zoals in het militaire, de techniek de hoogbouw achterhaalt. Ik heb me door een deskundige laten vertellen dat op het ogenblik de straalverbindingen met torens van niet hoger dan zestien meter beter kunnen worden onderhouden dan tien jaar geleden met de gevaarten van vier maal zo hoog, en verder is daar de glasvezelkabel die de heerschappij van de alweer oude betonnen torens ondermijnt. Wat zal er straks mee worden gedaan? Ze worden omgebouwd tot restaurant en een enkele zal worden verkocht aan een miljonair van de communicatie, een Rupert Murdoch, die de top laat ombouwen tot een penthouse. Waarom dit alles opgeschreven? Omdat de discussie over hoogbouw in het vlakke land weer oplaait. De records zijn al gebroken, met de Nationale Nederlanden in Rotterdam en de Rembrandt Toren in Amsterdam. Nu woedt de strijd om de Larmag Toren bij station Sloterdijk. Door de eeuwen heen is hoog gebouwd, telkens met nieuwe rechtvaardigingen en betere technieken. Iedere verbetering van de techniek veroorzaakt, per ongeluk of expres, een nieuwe rechtvaardiging om hoog te bouwen. Daarom geloof ik dat de tegenstanders van de Larmag Toren een achterhoedegevecht voeren. De drang tot hoogbouw zit in de westerse ziel. Voor deze stelling heb ik nog een paar argumenten die ik, tot slot, volgende week zal opschrijven.