Hitmachines van de lopende band; Berry Gordy blikt feestelijk terug op Motown

Berry Gordy: To Be Loved. Uitg. Warner Books, 432 blz. Prijs ƒ 52,75.

- : Motown - de mensen, de muziek, de magie. Vert. Cherie van Gelder. Uitg. Luitingh-Sijthoff, 431 blz. Prijs ƒ 39,90.

In 1967 stuurde Berry Gordy aan al zijn medewerkers een memo dat luidde: 'Wij van Motown brengen uitsluitend Top Tien-platen uit van onze artiesten. Van The Supremes, die al wereldwijd zijn doorgebroken, komen alleen maar Nummer Eèn-hits uit'. Gordy, die in 1959 Motown had opgericht - de eerste commerciële platenmaatschappij voor zwarte muziek - was duidelijk over zijn ambities: hit-noteringen halen en geld verdienen.

Berry Gordy, het zwarte jongetje uit de achterbuurten van 'Motortown' Detroit, zag in 1938 de eveneens zwarte bokser Joe Louis winnen van zijn Duitse tegenstander Max Schmeling en vroeg zich af 'wat kan ìk doen met mijn leven dat zoveel mensen blij maakt?'. Na een korte bokscarrière en een baantje in een van de autofabrieken van de stad, werd Gordy songschrijver. Hij schreef 'Reet Petite' voor Jackie Wilson - maar hield aan de royalties slechts 3 dollar over.

Daarom richtte hij met een beginkapitaal van 850 dollar een eigen maatschappij op waar hij alles in eigen hand zou kunnen houden, en schreef als een van de eerste hits voor Motown het nummer 'Money (That's What I Want)'. Toen hij Motown Records in 1988 verkocht aan de platenmaatschappij MCA, was het bedrijf 61 miljoen dollar waard.

Daarna had Gordy tijd voor het schrijven van To Be Loved, een boek dat tegelijk autobiografie en rehabilitatie is. Want Gordy wordt nog al eens afgeschilderd als een vrek die zijn artiesten royalties onthield; een aantijging die hij hier met verve weerlegt. In To Be Loved wordt ook anderen de hand boven het hoofd gehouden; geen woord over drugs, drankmisbruik of jaloezie - de Motown-artiesten zongen achtergrondvocalen bij elkaars plaatopnamen en trouwden onderling.

Gordy's zucht naar het succes van de nummer één-hit had een raciale achtergrond. In de begintijd van Motown was zwarte muziek verbannen naar het getto van de rhythm & blues-hitparades. De singles die Motown uitbracht waren de eerste die doordrongen tot Billboard's Hot 100, de nationale hitparade voor populaire muziek die tot dan toe was voorbehouden aan 'witte' artiesten. Gordy's triomf werd duidelijk in 1968, toen vijf van de eerste tien plaatsen in de Hot 100 werden bezet door Motown-artiesten.

Voor de opzet van Motown had Berry Gordy zich laten inspireren door het idee van de 'assembly line', de lopende band. Binnen het eigen gebouw werd 'het produkt' compleet ontwikkeld: de nummers geschreven, platen opgenomen, geproduceerd, gemixed - alleen niet geperst. Vocalisten werden geauditeerd, kostuums ontworpen, danspassen bedacht en ingestudeerd, en de vrouwelijke artiesten kregen onderricht van een van Gordy's zusters in 'vrouwelijk gedrag'.

De beslissing om een nummer wel of niet uit te brengen werd iedere week op vrijdag genomen. Tijdens een vergadering deden alle medewerkers voorspellingen over de hoogst mogelijke hit-notering van een bepaalde compositie. De songwriters, als Smokey Robinson, Berry Gordy zelf, Norman Whitman, Eddie Holland, Lamont Dozier en Brian Holland waren allen overgeleverd aan de kwalificaties 'hit' of 'vuilnis'.

To Be Loved is een feestelijk boek. Het reservoir aan Motown-sterren lijkt onuitputtelijk en het is een groot genoegen de petites histoires te lezen over de beginperikelen van al deze carrières. Bijvoorbeeld hoe Martha Reeves, een secretaresse van het bedrijf, de plaats achter de microfoon moest opvullen toen Mary Wells een keer niet was komen opdagen. Vervolgens zong ze 'voor haar leven' en kreeg een contract aangeboden. De eerste ster van Motown, en de trouwste, was Smokey Robinson, die met zijn groep The Miracles de eerste hits had. Later volgden onder anderen The Marvelettes, Marvin Gaye, Little Stevie Wonder, The Temptations, The Four Tops en natuurlijk The Supremes.

Het is verrassend hoe lang het eigenlijk duurde voordat The Supremes succesvol werden. Pas nadat ze drie jaar de kneusjes van het bedrijf waren die slechts flops voortbrachten, kwam de doorbraak met 'Where Did Our Love Go'. Hierna zou de groep, hier opmerkelijk genoeg tot de rock'n'roll gerekend, nog zo'n tien nummer één-hits halen. De ontwikkeling van The Supremes was typisch voor zijn aanpak, schijft Gordy. Anders dan bij andere platenmaatschappijen kregen artiesten bij Motown ruim tijd en gelegenheid zich te ontplooien tot levensvatbare hitmachines.

Maar in de jaren zeventig begon toch de uittocht. De songschijvers Holland-Dozier-Holland gingen elders werken, artiesten als The Temptations, The Marvelettes en The Jackson 5 kregen bij andere platenmaatschappijen lucratievere contracten aangeboden. De grote platenmaatschappijen maakten het Motown inmiddels onmogelijk nog de eigen distributie van hun platen te verzorgen. En toen in 1981 ook Diana Ross, Gordy's oogappel en moeder van een van zijn acht kinderen, de maatschappij verliet, betekende dat voor Berry Gordy definitief het einde van Motown.