Grondleggers van EG betreuren in Messina gebrek aan passie

In de Siciliaanse havenstad Messina werd veertig jaar geleden het startschot gegeven voor de Europese Economische Gemeenschap (EEG). Morgen beginnen in het nabije Taormina de voorbereidingen voor de herziening van 'Maastricht', de laatste opvolger van het EEG-verdrag. Max Kohnstamm en Charles Rutten, in 1955 de Nederlandse onderhandelaars, missen bij de huidige deelnemers de passie voor Europa.

FENFFE/DEN HAAG, 2 JUNI. Ziek van ellende ging Max Kohnstamm op 2 juni 1955 naar bed. Terwijl de rest van het Europese gezelschap nog aanzat aan het diner, trok hij zich terug in zijn hotelkamer. Twee dagen al waren de ministers van buitenlandse zaken van zes landen bijeen in het Palazzo Zanca te Messina, om te praten over Europese integratie en er was nog niets besloten. “Het gerucht deed de ronde dat de Belgische oud-premier Van Zeeland een studiegroep zou gaan leiden. Hij was allerminst een Europeaan. Ik vond het verschrikkelijk”, zegt Kohnstamm, destijds secretaris van de Hoge Autoriteit van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal.

De conferentie van Messina op 1 en 2 juni 1955 is de geschiedenis ingegaan als een hoogtepunt in de Europese integratie. Maar destijds werd dat helemaal niet zo gevoeld. “In Messina heerste helemaal geen stemming van: we gaan hier eens even met zijn allen grote dingen doen”, zegt Kohnstamm. 'Europa' verkeerde in een crisis, het Franse parlement had het verdrag voor een Europese Defensie Gemeenschap net naar de prullenbak verwezen. “Een drama”, herinnert Charles Rutten zich, die in Messina was als lid van de Nederlandse delegatie. “Het had een enorme schok teweeggebracht. Veel mensen zeiden: Nu is het gebeurd met de Europese integratie. In die 'malaise européenne' begon Messina.”

De conferentie was bijeengeroepen om een opvolger te benoemen voor de Fransman Jean Monnet, als voorzitter van de Kolen- en Staalgemeenschap. Het moest de Franse ex-president René Mayer worden. Maar daarnaast wilden de zes landen van de Gemeenschap praten over de 'relance européenne': hoe kon de integratie weer op gang worden gebracht? De drie Benelux-landen hadden op basis van een idee van de Nederlandse minister Beyen, een voorstel ingediend voor een economische unie. Maar Frankrijk, onder invloed van de gaullisten, zag daar niks in en Duitsland was evenmin enthousiast.

“Ik had het idee dat ik als een melaatse werd behandeld”, zegt Kohnstamm, “want ik was als vertegenwoordiger van de Hoge Autoriteit hèt symbool van het geïntegreerde Europa dat net een klap op de kop had gehad.” Op de conferentiedag zelf moest Kohnstamm voortdurend telefoneren met Monnet, die in Luxemburg zat en op de hoogte gehouden wilde worden. “Ik zat eindeloos aan de telefoon 'pronto pronto' te roepen”, vertelt Kohnstamm. “Monnet zei steeds 'je moet dit doen en dat doen, ga naar Spaak of ga naar Hallstein.' Maar ik was maar een relatief onbelangrijke ambtenaar. Op een gegeven moment zei ik: Meneer Monnet, ze zijn hier niet bijeen om Europa te maken, maar om uw ideeën te begraven. Het was even stil aan de andere kant van de lijn en toen zei hij: Dan vergissen ze zich schromelijk.”

Op de avond van de tweede conferentiedag waren de delegaties uitgenodigd voor een balletvoorstelling in het Grieks-Romeinse theater, in de badplaats Taormina ten zuiden van Messina. Hoewel er nog altijd geen overeenstemming was bereikt, hadden de ambtenaren die in Messina achterbleven, alvast opdracht gekregen een verslag op te stellen van de bijeenkomst. “Er dreigde een nietszeggende verklaring uit te komen met een 'beter begrip voor elkaars standpunten', maar zonder conclusies”, zegt Rutten. “Dat zou de Europese crisis verscherpt hebben.”

Nadat ze zich even over het papier hadden gebogen, besloten de ambtenaren dat er niets viel op te stellen en dat de ministers opnieuw bijeen moesten komen. “Het was een wonderlijke toestand”, vervolgt Rutten. In het theater van Taormina traden amateurballerina's op uit nette Romeinse families, die ook waren uitgenodigd om aan te schuiven aan het diner. “Toen kwamen de ambtelijke delegatieleiders met de boodschap: Heren, u moet opnieuw bijeenkomen, want er moet beslist worden wat we in de verklaring zetten. Die ministers hadden eigenlijk geen zin, ze vonden het veel te gezellig. Met grote moeite zijn ze in een zaal geperst. Daar is, op het laatste nippertje, een communiqué uitgekomen. Maar de ballerina's dreigden even een obstakel te zijn.”

De eigenlijke conferentie van Messina heeft niet plaatsgevonden in Messina, maar in Taormina, tussen twee en vijf uur 's nachts. Daar werd besloten een comité in het leven te roepen, dat moest onderzoeken of economische integratie haalbaar was. Dit comité werd onder leiding gesteld van de Belgische minister van buitenlandse zaken, Paul-Henri Spaak, die een jaar later met een rapport kwam dat leidde tot de oprichting van de Europees Economische Gemeenschap. Kohnstamm herinnert zich hoe hij die nacht uit zijn slaap werd gewekt door zijn collega bij de Hoge Autoriteit, Winrich Behr, met de verlossende mededeling: 'Er is toch een verklaring!'.

De pro-Europese Spaak was zo blij dat er op het nippertje nog iets uit de bijeenkomst was gerold, dat hij na afloop van de onderhandelingen een fles champagne bestelde en op het balkon van zijn hotelkamer luidkeels 'Sole Mio' zong, zo schrijft André de Staercke, destijds Belgisch vertegenwoordiger bij de NAVO, in het boek Jean Monnet van François Duchêne. Waarop Spaaks Franse collega, Antoine Pinay, die in de kamer boven hem sliep, het raam opende en zei: “Spaak, je hebt me al de hele dag lopen pesten, kun je me nu alsjeblieft met rust laten.”

Ook nadat de nachtelijke verklaring was opgesteld, waren waarnemers nog niet onder de indruk van Messina. “We waren wel tevreden, maar we hadden geen idee hoe de bal verder zou rollen”, zegt Rutten. “Ook de pers was niet opgewonden. In commentaren werd geschreven: interessant, maar de 'malaise européenne' gaat gewoon verder.” Pas achteraf is gebleken dat in Messina de aftrap is gegeven voor de Economische Gemeenschap. Maar dat was volgens Kohnstamm ook te danken aan andere omstandigheden: de leiding van Spaak, de Suez-crisis en de Sovjet-bezetting van Hongarije droegen volgens hem ook bij aan de totstandkoming van de verdragen van Rome.

Kohnstamm en Rutten, die beiden nog met passie over Europa spreken, zijn vandaag weer uitgenodigd in Messina. In het Palazzo Zanca en op de Piazza Unione Europea wonen ze de herdenking bij van de conferentie van veertig jaar geleden. Morgen zal in Taormina het startschot gegeven worden voor de onderhandelingen die moeten leiden tot de zogeheten 'intergouvernementele conferentie van 1996', waarin de landen van de Europese Unie nieuwe afspraken moeten maken over onderlinge samenwerking.

Net als veertig jaar geleden, verwachten de twee 'éminences grises' van Europa niet veel van de bijeenkomst in Messina. “Tijdens de bijeenkomst zullen redevoeringen worden gehouden, er wordt teruggekeken op het verleden en dan begint de 'groupe de réflexion'. “Ik verwacht niet dat die tot een eenstemmig rapport kan komen”, zegt Kohnstamm. “Een lange en moeilijke tocht ligt voor ons.” Rutten denkt niet dat er morgen hele nieuwe voorstellen op tafel zullen komen. “Waar Europa wel behoefte aan heeft, is herbezinning op het oorspronkelijke elan, op de doelstellingen die de vaders van de huidige gemeenschap, die veertig jaar geleden in Messina bijeen waren, heeft bezield.” Een beetje spijtig constateren Kohnstamm en Rutten dat het idealisme waarmee zij destijds over Europa spraken, is weggeëbd. Rutten herinnert zich hoe hij in 1948 op een stampvol Haags Binnenhof het idee van Europese samenwerking stond toe te juichen. “Dat is nu toch ondenkbaar, een volksmenigte die Europa toejuicht.”

Voor Kohnstamm is Europa nog altijd “een hartstocht”. De Europese integratie, noemt hij het grootste avontuur van de tweede helft van deze eeuw. “Het is jammer dat Nederland dat soms niet schijnt te begrijpen”, vindt hij. “Het was natuurlijk niet zo dat in de jaren vijftig tien miljoen Nederlanders aan niets anders dachten dan aan Europa. Maar er was wel het gevoel dat er, na de oorlogsjaren, iets anders moest komen dan er voordien was.” Te gemakkelijk wordt volgens hem tegenwoordig gezegd: Europa deugt niet, gooi de hele structuur maar over boord.

Ondanks zijn weinig hooggespannen verwachting, voorspelt Kohnstamm dat tijdens de komende ronde van vergaderingen de Europese integratie wordt voortgezet. Om zijn stelling te ondersteunen, citeert hij zijn idool, de uitvinder van de Europese samenwerking, Jean Monnet: “De stuwende kracht van het proces dat op gang is gekomen zal meer gewicht in de schaal leggen dan de problemen die opgelost moeten worden.”