Beroemd en vergeten

Johannes Herman Buma: François Rijckhals, 'rijck in als'. Uitg. De Koperen Tuin, 48 blz. Prijs ƒ 24,90.

François Ryckhals (1609-1647) was tijdens zijn leven een beroemd schilder, maar honderd jaar later zo goed als vergeten. Waarom? Omdat hij in de geest van de rederijkers zijn schilderijen cryptisch signeerde met 'Fr-R-Hals'. Zijn werk werd dus toegeschreven aan Frans Hals de Jonge, maar ook aan de gebroeders Saftleven, Albert Cuyp of Paulus Potter. De Middelburger J. H. Buma raakte gegrepen door de geschiedenis van Rijckhals toen hij in 1989 een monumenten-pand kocht aan de Middelburgse Dam. Het bleek het geboortehuis van Rijckhals te zijn. Buma begon met het verzamelen van gegevens en werk van de vergeten schilder. In maart 1989 richtte hij in de benedenverdieping van zijn huis het 'kleinste museum van Nederland' in, gewijd aan het werk en leven van François Ryckhals. Vier jaar later sloot hij het museum wegens gebrek aan belangstelling, maar begon aan een boek over de 'schilderende magiër uit Middelburg'.

Er is weinig bekend over het leven van Rijckhals. De archieven van Middelburg werden bij het bombardement van 1940 voor een groot deel verwoest. Maar gelukkig was er een artikel van de kunsthistoricus dr. A. Bredius die Rijckhals in 1917 als het ware 'herontdekte'. Hij zocht, samen met de toenmalige archivaris van de stad, naar gegevens die toen nog wel voorhanden waren. De familie Rijckhals was rijk. François richtte zich naar de heersende mode van die tijd, en maakte realistisch werk: rustieke stillevens met potten en pannen, schemerige, rommelige boerenschuren, schilderijen van vee, en weelderig gedekte tafels, met duur tafelzilver, kreeft en fruit. Zijn werk bracht, volgens 'het archief voor de Nederlandse Kunstgechiedenis', in de zeventiende eeuw niet minder op dan dat van tijdgenoten die later veel beroemder zouden worden dan hij: Jan van Goyen, Ruysdael, en Hercules Seghers.

Veel van Rijckhals schilderijen kwamen in Oost-Europa terecht, in privé-collecties van de adel. In het Museum voor Schone Kunsten, bijvoorbeeld, in Budapest ontdekte men in 1983 nog een Rijckhals. Bij restauratie bleek dat het onbegrijpelijke monogram van de Middelburgse schilder gemakshalve was overgeschilderd met de handtekening van Cornelis Saftleven.

Het schilderij Boereninterieur had in het Haarlemse Frans Halsmuseum een ereplaats. Toen kunsthistoricus Bredius in 1917 aantoonde dat het werk niet door Frans Hals de Jonge, maar door François Rijckhals was gemaakt, verdween het linea recta naar het depot.

Schrijver Buma probeert weer zo veel mogelijk schilderijen van Rijckhals boven water te krijgen. Achter in zijn boek maakte hij een inventarisatie van ongeveer 100 werken van de schilder, verspreid over Europa. Hij haalt regelmatig kunsthistoricus L. Bol aan die Rijckhals beschouwt als een van de grote zeventiende-eeuwse meesters. En, schrijft Buma in zijn voorwoord: Rijckhals verdient het opnieuw bekendheid te krijgen in zijn geboortestad- en land.

    • Annet van Eenennaam