Acht ideeën voor veilig en fraai rivierenlandschap

ASPEREN, 2 JUNI. M Z K D. De hoofdletters staan voor Maastricht, Zaltbommel, Kampen en Dordrecht. Steden, die elk op hun wijze te lijden hebben onder extreem hoge waterstanden, zoals bleek bij de watersnood begin dit jaar. De bijna-ramp heeft de discussie over dijkverzwaring doen oplaaien. Voorstanders lijken het gelijk aan hun zijde te hebben: geen gezeur meer, ophogen die dijken, recht toe, recht aan, ook al gaat dat ten koste van het rivierenlandschap. Milieu-organisaties kregen de schuld en hun stemmen lijken even verstomd. Toch hoeft dijkverzwaring niet ten koste te gaan van landschapsschoon, zoals acht landschapsarchitecten laten zien. Zij kregen van stichting Fort Asperen begin dit jaar de opdracht hun visie te geven op de waterkering bij vier steden.

De visies werden gisteren in Fort Asperen - een van de vestingen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, bij Leerdam aan de Linge - gepresenteerd als onderdeel van 'Waterwerk', een manifestatie over water en over steden aan de rivier, die de hele zomer tot 4 september is te zien. Bij de opening van de manifestatie werd tevens bekendgemaakt welke visies met een prijs werden bekroond. In totaal was tienduizend gulden te verdelen.

Landschapsarchitecten Mathieu Schouten en Marieke Timmermans kregen elk een prijs van vierduizend gulden voor hun ontwerp. Geïnspireerd door vestingssteden als Willemstad en Naarden had Schouten onder de titel 'Maastricht, een markante wal rondom Borgharen en Itteren' de twee dorpskernen laten omwallen. Bij een hoge waterstand vormen de twee dorpen eilandjes in de Maas. Op zich is omwalling geen verrassend gegeven. Het interessante van Schoutens ontwerp is dat de slotgracht een paradox in zich bergt: traditiegetrouw wordt de stad beschermd door een gracht buiten de vesting, bij Schouten bevindt de gracht zich binnen de vesting zodat die eventueel kwelwater kan bergen.

Het ontwerp van Marieke Timmermans voor Zaltbommel is het meest futuristische: op een voormalig bedrijfsterrein tussen Zaltbommel en de Waal heeft Timmermans, in plaats van de geplande nieuwbouwwijk, een langgerekte, smalle dijk ontworpen waaraan de huizen als 'vogelhuisjes' zijn vastgespijkerd. Bij een hoge waterstand stijgt het water de bewoners tot aan de lippen, bij laag water zweven de mensen boven de uiterwaarden.

Een 'troostprijs' van tweeduizend gulden kreeg het ontwerp van Joram Schaap 'Waterwerk is kinderspel'. Toch is van alle ontwerpen voor een waterkering dit plan het meest overtuigende en realistische, en waarschijnlijk financieel ook het meest haalbare. Schaap stelt alle huidige oplossingen ter discusssie door een eeuwenoud principe van de 'overlaat' toe te passen, waarbij het water zijn gang mag gaan. Hij beperkt zich niet alleen tot Dordrecht, maar komt met een plan voor het hele rivierengebied, dat hij in zijn ontwerp in piepschuim heeft uitgesneden. Vanuit het idee 'dat het land nooit af is' komt - evenals in het verleden - het rivierengebied onder water te staan, met uitzondering van de echte oude steden en dorpen. Schaap pleit voor dijkverlaging en nieuwbouw is bij hem uit den boze. De lage gebieden die overstroomd kunnen raken, zijn bestemd voor extensieve landbouw of doen dienst als natuurgebied, een concept dat ook goed past in het huidige overheidsbeleid om gecultiveerde (agrarische) gebieden weer terug te geven aan de natuur.

Binnenkort verschijnt de catalogus 'Waterwerk, visies op steden aan de rivier', waarin de ontwerpen van de vier steden en de manifestatie in Fort Asperen zijn opgenomen. De manifestatie Waterwerk laat verschillende aspecten van water zien: de kracht, de dreiging en de kwetsbaarheid, maar ook de aantrekkingskracht - 'verleidelijkheid', zoals de brochure vermeldt - komen er aan de orde. Het meest opvallende in Fort Asperen is wel het waterkrachtparcours dat beeldende kunstenaar Erick de Lyon voor deze gelegenheid bouwde. Door het hele fort - kris kras en van boven naar beneden - loopt een soort kanalennetwerk bestaande uit zinken bakken waardoor het water zich met geweld voortstuwt.