Mensenbouwkunst voor vogels; Biënnale in Bathmen

Zes duiventillen vormen het hoogtepunt van de Biënnale van Bathmen. Wandel mee langs de antroposofische duiventil, de deconstructivistische/high tech-til of de Nieuw zakelijke/modernistische til. Hedendaagse architectuurstromingen verbeeld in een paar vogelhokken.

Biënnale Bathmen. T/m 15 juli. Buitententoonstelling: 'Architectuur op til', 6 duiventillen. Andere tentoonstellingen: 1. Moderne Architectuur in Overijssel; 2. Overzicht van opvattingen van aan het tillenproject deelnemende architecten; 3. Monumenten Inventarisatie Project (MIP) Overijssel. In: Informatiecentrum BBKK, Schoolstraat 9, Bathmen. Di t/m zo 10u30-17u. Hier zijn ook een wandelkaart (langs de duiventillen) en een fietskaart langs opmerkelijke gebouwen in en buiten Bathmen verkrijgbaar.

Alleen in een rustig dorp kan men op het idee komen om voor een biënnale zes architecten te vragen een duiventil te ontwerpen. In de grote randstadsteden gelden duiven als vliegende ratten, die men niet koestert maar haat, mijdt en bestrijdt. Maar in het Overijsselse Bathmen zijn het vriendelijk koerende vogels die men voedert en waarvoor de in 1987 opgerichte Bathmense Beeldende Kunstkring zelfs duiventillen heeft laten oprichten op 'markante plekken' in het dorp.

Architectuur is dit jaar het thema van de Bathmense Biënnale, en naast de zes duiventillen zijn er nog drie tentoonstellingen te zien. Een fototentoonstelling geeft een overzicht van de twintigste-eeuwse architectuur in Overijssel, een tweede expositie in hetzelfde Informatiecentrum BBKK laat de ontwikkeling zien van het dorpje Bathmen. En ten slotte hangen er nog toelichtingen van de architecten op hun duiventilontwerpen.

Het bekendste architectenbureau dat om een ontwerp werd gevraagd, is zonder twijfel Alberts & Van Huut, die de zo populaire ING-bank in Amsterdam en het Gasunie-gebouw in Groningen heeft ontworpen. Hun 'organische' architectuur is op onder meer antroposofische opvattingen gestoeld en dat maakt benieuwd: hoe zal een antroposofische til voor duiven eruit zien? Het antwoord stelt teleur: hun ontwerp voor duiven wijkt niet af van dat voor mensen. Ook antroposofische duiven houden niet van rechte hoeken en krijgen een naar boven toe smaller wordend verblijf. De hoekige, onregelmatige til is in dezelfde kleuren beschilderd als Alberts & van Huuts mensengebouwen, verlopend van rood en geel naar oranje en lichtgroen.

Een andere genodigde, prof. mag. arch. ing. Peter Schmid om precies te zijn, maakt Integraal-Bio-Logische (holistische) architectuur. 'Bouwen in relatie met Mens en Milieu of gezondheid en ecologie' is zijn credo, maar net als Alberts & Van Huut heeft hij voor zijn Bathmense duiventil gekozen voor typische mensenbouwkunst, en niet voor een holistische doordenking van de til vanuit het standpunt van de vogel, zoals we van hem hadden mogen verwachten. Zijn duivengebouwtje is een Hans-en-Grietje-huisje met 12 gaten erin.

Iets soortgelijks maakte de ontwerper/kunsthistoricus dr. Everhard Jans, wiens bij de Bathmense kerk geplaatste duiventil de vorm heeft gekregen van een eclectisch kerkje. 'Het stift' is het motto van zijn 'neo-rurale' ontwerp, een verwijzing naar een bestaande duiventil uit ongeveer 1900 bij Het Stift te Weerselo in Twente.

Het is de bedoeling dat de duiventillen een overzicht geven van de verschillende hedendaagse architectuurstromingen. Jos van Geelen en Reddy Sijtsma maakten daarom een 'deconstructivistische/high tech'-til, een driehoekig gebouw op een kromme plaat van Cor-ten-staal. Het zit volgens de toelichting vol symbolische verwijzingen - 'de boogvorm en de kleur verbeelden de cyclische betekenis van het menselijk leven' - maar die ontgaan de onwetende voorbijganger waarschijnlijk. Die krijgt vooral het gevoel dat de driehoekige til elk ogenblik door de lucht kan schieten als de kromme plaat zich recht.

De 'Nieuw zakelijke / modernistische' duiventil van Herman Kuipers doet satire vermoeden. Voor alle openingen van deze De Stijl-achtige, uit dozen opgebouwde til zit immers gaas, alsof de architect met dit voor duiven ontoegankelijke gebouwtje een parodie heeft willen leveren op de modernistische architectuur waarover tegenstanders altijd zeggen dat die niet is gemaakt voor mensen.

Verreweg de mooiste til is de 'postmodernistische/neoklassieke' van Wim Maas. Het is een klassiekerig tempeltje dat, doordat het gedeeltelijk van plexiglas is gemaakt, zicht geeft op het interieur. Maas is de enige architect die ook van de binnenkant van de til echt werk heeft gemaakt. De duif die deze til binnenvliegt, komt terecht op een soort classicistisch pleintje dat iets weg heeft van Michelangelo's Campidoglio in Rome. Het is alleen jammer dat weinig duiven het Bathmense Campidoglio ooit zullen aanschouwen, want het vreemde van 'Architectuur op til' is dat er nergens een spoor is te bekennen van duiven, zelfs geen uitwerpselen. Zijn er eigenlijk wel vliegende ratten in Bathmen?

    • Bernard Hulsman