MICHAIL BOTWINNIK 1911-1995; De Patriarch

Op 83-jarige leeftijd is gisteren in zijn woning in Moskou drievoudig oud-wereldkampioen schaken Michail Moisevitsj Botwinnik aan alvleesklierkanker overleden. De Patriarch, zoals Botwinnik in Russische schaakkringen werd genoemd, gold tegelijkertijd als grondlegger en als symbool van de Sovjet-schaakschool.

In 1939 beschreef Botwinnik zijn wetenschappelijke aanpak van het spel die spoedig gemeengoed zou worden onder zijn collega's. Met niet eerder vertoonde grondigheid bestudeerde Botwinnik alle partijen die hij van zijn tegenstanders kon bemachtigen. De analyses van zijn eigen partijen publiceerde hij in de hoop lering te trekken uit de commentaren en kanttekeningen van zijn collega's. Ook probeerde hij zich optimaal voor te bereiden op onvoorziene externe factoren. Als niet-roker trainde hij met straf rokende tegenstanders. Zijn concentratievermogen scherpte hij aan door te oefenen met een lawaaiige achtergrond.

Botwinnik leerde pas laat, op zijn twaalfde, schaken. Na zijn eerste successen vond hij veel baat bij de onvoorwaardelijke steun van Nikolai Krylenko. Vanaf 1924 werd het schaken in de Sovjet Unie door de overheid gepropageerd. Krylenko zag in Botwinnik de schaker die de beoogde internationale prestaties kon behalen. Met zijn eerste grote internationale successen, in 1935 in Moskou en in 1936 in Nottingham, beloonde Botwinnik dat vertrouwen.

De onderhandelingen over een match om het wereldkampioenschap liepen definitief op niets uit door de dood van Aljechin in 1946. Het wereldkampioenschapstoernooi in Den Haag en Moskou in 1948 zou het begin worden van de Sovjet-hegemonie die slechts door Fischer onderbroken werd. Botwinnik won overtuigend en behield zijn titel door twee gelijke spelen tegen Bronstein in 1951 en Smyslov in 1954. Twee jaar later bleek Smyslov te sterk, maar deze had niet lang plezier van zijn titel. In 1958 maakte Botwinnik met succes gebruik van zijn recht op een revanche-match. Datzelfde deed hij nadat hij van Tal had verloren. In 1962 moest hij de titel voor de laatste keer afstaan, dit keer aan Petrosjan. Omdat het recht op revanche door de wereldschaakbond was geschrapt, zag de 51-jarige Botwinnik af van verdere pogingen om zijn titel terug te winnen.

Botwinnik, die gepromoveerd electrotechnisch ingenieur was, ging zich na de beëindiging van zijn actieve schaakloopbaan steeds meer toeleggen op twee andere passies: het opleiden van jong talent aan zijn schaakschool en het ontwikkelen van een schaakcomputer. Jarenlang was zijn pupil Gari Kasparov zijn oogappel, totdat botsende karakters en politieke meningsverschillen een wig dreven tussen de meester en zijn leerling. Ondanks zijn sterk afgenomen gezichtsvermogen werkte Botwinnik tot op het laatst aan zijn schaakprogramma dat in tegenstelling tot de gangbare programma's niet gebaseerd was op brute kracht. Over de praktische kwaliteiten van dat programma bestond veel twijfel, maar wie die twijfel uitte kon steeds op een scherp beredeneerd weerwoord rekenen.