Settela

AAD WAGENAAR: Settela.

Het meisje heeft haar naam terug 155 blz., Arbeiderspers 1995, ƒ 25,-

De nu 55-jarige journalist Aad Wagenaar, redacteur van de Haagsche Courant, begon drie jaar geleden met een speurtocht die hem uiteindelijk een grote ontdekking heeft opgeleverd. Hij heeft er een vlot boek over geschreven dat als een trein leest en dat hem de waardering van velen, zij het beslist niet van allen bij wie hij op zijn zoektocht langskwam, heeft bezorgd.

Op 12 april 1945, werd het politiële doorgangskamp Westerbork bevrijd nadat vandaar in de twee jaar (1942-1944) dat het kamp in vol bedrijf was, ruim honderdduizend joden en bijna tweehonderdvijftig zigeuners naar Duitse vernietigingskampen waren gedeporteerd. Voor deze systematische wegvoering kennen we een paar, steeds weer opnieuw gepubliceerde foto's en filmbeelden. Eén daarvan is het smalle kindergezichtje dat in kamp Westerbork uit een vertrekkende trein nog even tussen de deuren doorgluurt. Er zijn meer van dit soort beelden, die symbool zijn geworden voor de Duitse jodenvervolging. Dergelijke beelden van wat kinderen waar ook wordt aangedaan, gaan volgens de in Westerbork Cahiers 2 (Hooghalen, 1994) aangehaalde psychoanalyticus Hans Keilson het individueel-persoonlijke ver te boven. De beelden zijn de kinderen ontstegen, zodanig dat zij de personificatie werden van de oorlog waarmee hun identiteit in de vergetelheid werd weggedrukt.

Wagenaar heeft ontdekt wie het meisje-in-de-trein was en heeft haar haar naam teruggegeven. Om zover te komen deed hij heel wat onderzoek. Over wat hij tijdens zijn naspeuringen beleefde, weet hij zo smakelijk te vertellen dat je je soms afvraagt of Wagenaar niet de hoofdpersoon is geworden. Maar ere wie ere toekomt, want hij kwam erachter dat het meisje van de foto geen joods meisje is, maar een zigeunerkind van nog geen tien jaar dat Auschwitz niet heeft overleefd.

Aan de hand van de film die in 1944 op Duits bevel van Westerbork werd gemaakt door de joodse fotograaf Breslauer, ging Wagenaar het wie, wat en waar van de filmbeelden na. In de film was zij maar enkele seconden in beeld, maar om dat ene gezicht was het Wagenaar te doen. Het gezicht van Anna Maria Steinbach, het op 23 december 1934 geboren Limburgse zigeunermeisje dat ook wel Settela werd genoemd. Over het verhaal van haar ontdekking was in mei 1994 al een VPRO-televisiefilm te zien.

Met de identificatie van Settela wordt de buitenwereld eraan herinnerd dat in Duitsland als ook in Nederland niet alleen joden, maar ook zigeuners zijn vervolgd. Over de vervolging van zigeuners in de jaren 1940-1945 in Nederland vertelt Wagenaar echter niets nieuws. Daarover had dr. B.A. Sijes in een studie in 1979 al uitvoerig bericht. Wagenaar heeft diens studie pas geraadpleegd toen hij al bijna twee jaar met zijn onderzoek bezig was. Als hij 'Sijes' eerder uit de kast had gehaald, had hij zijn speurtocht mogelijk veel eerder kunnen beëindigen.

Wagenaars boek is boeiend, maar heeft het nadeel dat de journalist voortdurend zelf lijfelijk aanwezig is en almaar verslag doet van zijn vreugden, angsten en verlegenheden. Het gevolg is dat hij de zigeunerfamilies waarbij hij te rade gaat, bijkans onder de voet loopt en ze, zo lijkt het, slechts als researchmateriaal ziet.