Jeltsin legt Rusland een tweepartijensysteem op

MOSKOU, 27 APRIL. De verkiezingen gaan door, de campagne is begonnen en de 'partij van de macht' probeert die naar zijn hand te zetten. Dat mag de conclusie zijn nu de Russische premier Viktor Tsjernomyrdin heeft aangekondigd met een eigen partij deel te nemen aan de parlementsverkiezingen van december. Een verschuiving van politieke bondgenootschappen van nog onvoorspelbare omvang is begonnen.

De verwachting is dat Tsjernomyrdin zich aan het hoofd zal stellen van een 'centrum-rechts' blok, bestaande uit gematige hervormers en steunend op het bedrijfsleven dat bovenal een stabiel Rusland wil. Parlementsvoorzitter Ivan Rybkin zou tezelfdertijd een 'centrum-links' blok moeten formeren, bestaande uit afgevaardigden van zijn eigen conservatieve Agrarische Partij, gematige communisten en nationalisten.

Rybkin heeft zijn kandidatuur nog niet bevestigd, maar hij zei gisteren al dat “de centrum-linkse en de centrum-rechtse alliantie” samen tweederden van de zetels in de Doema moeten kunnen veroveren. Afgevaardigden van bestaande groeperingen - partijen zijn het in Rusland nog nauwelijks te noemen - zouden zich bij één van de blokken moeten aansluiten of het risico lopen “uit de politieke arena te worden gedwongen”, zoals president Jeltsin dat dinsdag formuleerde.

Tsjernomyrdin en Rybkin zijn vertrouwelingen van Jeltsin en het vermoeden bestaat dat het Kremlin een niet geringe rol speelt in de nieuwe politieke initiatieven. Jeltsin kwam na de aankondiging van Tsjernomyrdin opmerkelijk snel met een positieve reactie. De mogelijke plannen van Rybkin werden zelfs door Jeltsin onthuld voordat Rybkin er iets over had gezegd.

“Dit een poging (van bovenaf) om een tweepartijenstelsel in Rusland te introduceren”, schrijft de Izvestija vandaag. “Uiterlijk moeten de twee rivalen lijken, maar in feite zijn het twee afdelingen van dezelfde partij, de partij van de macht.” De formulering 'partij van de macht' is de aanduiding die in Rusland wordt gebruikt voor het geheel van politici, militairen en ambtenaren die op ondoorzichtige wijze het land besturen. De meesten zijn nooit democratisch gekozen.

Die verkiezingen van december 1993, de eerste na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, waren voor de partij van de macht een fiasco. Niet de hervormings- en Jeltsingezinde partijen wonnen, maar de extremisten van Vladimir Zjirinovski. Het resultaat werd destijds mede geweten aan de afzijdigheid van Jeltsin en Tsjernomyrdin, die geen van de democratische partijen hun actieve steun gaven. De manoeuvres van deze week moeten kennelijk voorkomen dat weer zoiets gebeurt.

“Ik wil een sterke groepering vormen om extremisten geen kans te geven om te winnen, en om na de verkiezingen van 12 december de gelegenheid te hebben een efficiënte regering te vormen, die steunt op een meerderheid in de Doema”, zo zei Tsjernomyrdin. Hij zoekt “waardige mensen die Rusland stabiel, machtig en zelfverzekerd willen zien. Rusland heeft genoeg experimenten en schokken gehad.”

Het is inderdaad niet denkbeeldig dat een Zjirinovski of een andere radicaal bij een slag om de stembus een nog grotere overwinning zou halen dan vorige keer. Desillusies met de hervormingen, het almaar groeiende verschil tussen arm en rijk, het fiasco in Tsjetsjenië - de randvoorwaarden voor de opkomst van een 'sterke man' met eenvoudige oplossingen zijn in Rusland in overvloed aanwezig. Bij verkiezingen die sinds december 1993 zijn gehouden bleven kiezers massaal weg of stemden zij op de meest radicale kandidaat. Zo is bijvoorbeeld Sergej Mavrodi, de man van het beruchte MMM-fonds, in het parlement gekomen met de belofte - kort samengevat - dat zijn kiezers even rijk zouden worden als hijzelf.

Terwijl het gevaar van radicale of clowneske politici allerminst is geweken, heeft de oorlog in Tsjetsjenië president en regering ook nog van hun trouwste aanhang beroofd. Ruslands Keuze, de fractie van oud-premier Jegor Gajdar en activist voor de mensenrechten Sergej Kovaljov, liet vorige maand weten dat “wij niet inzien hoe wij Jeltsin nog bij de volgende presidentsverkiezingen kunnen steunen”.

Na maandelange speculaties over uitstel van de komende verkiezingen heeft de 'partij van de macht' kennelijk nu besloten ze te winnen. In het parlement is al een nieuwe fractie gevormd, Stabiliteit genaamd, die naar verluidt de kern van Tsjernomyrdins alliantie zou moeten vormen. Stabiliteit heeft nog geen ander programma dan wat er besloten zit in de naam. Ruslands Keuze, dat acht afgevaardigden aan Stabiliteit heeft verloren, heeft het Kremlin ervan beschuldigd de groep bij elkaar te hebben 'gekocht', maar dat wordt uiteraard ontkend. Ruslands Keuze is ook zijn belangrijkste financiële steunpilaar aan de nieuwe fractie kwijtgeraakt. Oleg Boiko, oprichter van de Olbi investeringsmaatschappij en de Nationale Krediet Bank, heeft de anti-Jeltsin houding van zijn oude partij 'avonturistisch' en 'onverantwoordelijk' genoemd. Hij sprak hier waarschijnlijk niet als politicus maar als zakenman.

De twee nieuwe blokken onder leiding van 's lands meest ervaren politici, zo heeft Jeltsin voorspeld, “zullen hun activiteiten over heel Rusland uitbreiden en alle extremisten uit de politieke arena dwingen”. Met de extremisten bedoelt de president tegenstanders als de nationalist Zjirinovski, de communist Gennadi Zjoeganov en de markteconomoom Grigori Javlinski, parlementariërs die zich ook kandidaat stellen voor het presidentschap. Afhankelijk van de vraag hoe de nieuwe strategie werkt bij de parlementsverkiezingen, kan Jeltsin zich bedenken of hij de campagne voor juni 1996 ook aan Tsjernomyrdin en Rybkin overlaat of dat hijzelf toch een kans waagt. Of dat afgelasting alsnog het beste is.