Vrees bij vakbeweging voor polarisatie CAO-strijd

Ontevreden zijn ze niet, wel ongerust. De CAO-akkoorden die dit jaar tot nu toe zijn afgesloten, passen volgens de FNV en CNV goed in de strategie van de vakbeweging om loon in te zetten voor werk. Maar als de werkgevers doorgaan om tijdens CAO-overleg steeds meer eisen op tafel te leggen, is een polarisatie van de verhoudingen niet ondenkbaar.

AMSTERDAM, 26 APRIL. Na de staking in het streekvervoer en de bouw biedt het komende overleg over een nieuwe CAO voor de ruim 800.000 ambtenaren weer alle ingrediënten voor een klassiek arbeidsconflict. “Daar maak ik me grote zorgen over”, zegt FNV-coördinator Lodewijk de Waal.

Voorzitter B. van der Weg van de Industriebond FNV voorspelde het al. In zijn nieuwjaarsspeech begin dit jaar zei hij dat 1995 'het jaar van de grote verwarring' zou worden voor de arbeidsverhoudingen in Nederland. De voorspelling is uitgekomen. Terwijl bij de banken, de zorgverzekaars en bij Akzo Nobel een doorbraak op het gebied van arbeidstijdverkorting werd bereikt, leidden flexibilisering en de VUT tot hoogoplopende arbeidsconflicten in het streekvervoer en de bouw. En de stakingsdreiging is nog niet voorbij. Bij Shell, KPN, de supermarkten en de overheidssectoren maken de bonden zich op voor de strijd. Ook hier zijn flexibilisering en VUT de grote struikelblokken.

De arbeidsverhoudingen in Nederland lijken zich de laatste maanden in hoog tempo te verharden. De CAO-onderhandelingen verlopen veelal moeizaam en met veel trompetgeschal en wapengekletter aan beide kanten. Vakbondsbestuurders komen steeds vaker klem te zitten tussen de eisenpakketten van werkgevers en de onvrede van de eigen achterban. “Ik maak me over die verharding zorgen”, zegt Lodewijk de Waal, CAO-coördinator bij de vakcentrale FNV. “De mensen worden bozer. Ze zeggen tegen ons 'het wordt tijd dat jullie de werkgevers weer eens op hun kop slaan'.” Tegelijkertijd zijn werkgevers nog steeds 'vrij inhalig', constateert De Waal. “Ze zijn bezig met het incasseren van een recessie die al voorbij is.”

Voor een uitputtende evaluatie van de afgesloten akkoorden vinden De Waal en zijn collega-coördinator van het CNV, Cees van der Knaap, het nog te vroeg. Van de ongeveer 450 CAO's die dit jaar moeten worden vernieuwd, is nu meer dan helft afgesloten. Een deel daarvan heeft betrekking op bedrijfstakken zoals de bouw, de metaalnijverheid en de banken, andere contracten gelden specifiek voor één onderneming, zoals Akzo Nobel en Hoogovens. De werkingssfeer verschilt om die reden sterk per contract: de CAO voor de kleinmetaal bijvoorbeeld geldt voor 300.000 werknemers, de CAO voor Scott Page voor 300.

De coördinatoren zijn voorzichtig, omdat bij een aantal nog af te sluiten CAO's nog voldoende conflictstof aanwezig is. Zo moet er nog een akkoord komen voor de 200.000 werknemers in de supermarktbranche, die dit jaar te maken krijgen met een verruiming van de Winkelsluitingswet. Bij het post- en telecommunicatiebedrijf KPN verlopen de onderhandelingen uiterst moeizaam, evenals bij Shell. Bij KPN verzetten de vakbonden zich tegen de in hun ogen ongebreidelde flexibiliseringsdrift van de werkgever, bij Shell willen de bonden een garantie dat er bij de bedrijven in Pernis en Moerdijk de komende jaren geen gedwongen ontslagen vallen.

De grootste problemen verwachten De Waal en Van der Knaap echter bij de onderhandelingen voor de acht overheidssectoren (rijk, provincies, gemeenten, politie, onderwijs, defensie, rechterlijke macht, waterschappen). “Dat overleg heeft alle ingrediënten in zich voor een klassiek conflict”, stelt Van der Knaap. Het kabinet heeft al 1,5 miljard gulden aan bezuinigingen ingetekend en wil daarom vasthouden aan een nullijn voor de ruim 800.000 ambtenaren. Ook moet er nieuw systeem voor de VUT komen en, zo heeft de eerste onderhandelaar voor de overheid al laten weten, de CAO-bepalingen moeten minder rigide worden. Hoewel de onderhandelingen per sector plaats vinden, wordt de VUT vanaf 24 mei centraal besproken. De werkgroep die studeerde op een nieuwe VUT-regeling is uit elkaar gevallen. “De kans is groot dat het overleg op 24 mei knalt”, zegt Van der Knaap.

De ongerustheid van De Waal en Van der Knaap wordt getemperd door tevredenheid over de tot nu toe bereikte resultaten in het CAO-overleg. “Los van alle emoties zijn de contracten niet slecht”, zegt De Waal. Bij de banken en Akzo Nobel komt er een 36-urige werkweek, in de schoonmaak zijn er afspraken gemaakt over werkgelegenheidsprojecten en in de bouw is eindelijk een sluitende regeling voor de VUT afgesproken.

De meeste energie hebben de bonden echter moeten steken in het afhouden van verslechteringen, zo stellen de coördinatoren. In vrijwel alle onderhandelingen kwamen de werkgevers met voorstellen om de arbeidsvoorwaarden te versoberen, in de vorm van wachtdagen bij ziekte, lagere VUT-uitkeringen en het terugdringen van bijvoorbeeld overwerktoeslagen. Die werkgeverstactiek heeft op de hoofdkantoren van FNV en CNV tot grote irritaties geleid. “Ze komen steeds met een enorme lijst verslechteringen aan. Dat leidt tot achteruit onderhandelen”, aldus Van der Knaap. Evenals De Waal bekruipt hem naar eigen zeggen het gevoel dat werkgevers een frontale aanval hebben ingezet op CAO-regelingen, “en ik ben huiverig dat ze daarmee door zullen gaan”.

Dat in de bouw zo langdurig is gestaakt, wijten de coördinatoren aan de starre opstelling van de werkgevers. “Het akkoord dat er nu ligt, had begin maart al gesloten kunnen worden. Nu heeft het de werkgevers 300 miljoen gekost en ons 76 miljoen. Dat had niet behoeven te gebeuren.” De gang van zaken tijdens de bouwstaking, waarbij uiteindelijk de werkgevers zelf verdeeld raakten over de te volgen strategie en eerste onderhandelaar J. Vahstal vervolgens opstapte, wijst er volgens de coördinatoren op dat ook een harde lijn wel gebroken kan worden. “ Die Vahstal heeft gewoon een geweldige fout gemaakt. Hij heeft de solidariteit van de bouwvakkers onderschat, maar hij heeft ook zijn eigen achterban verkeerd ingeschat”, stelt Van der Knaap.

Ook bij de bonden zelf zijn dit jaar in het CAO-overleg scheuren in het front ontstaan. Tijdens het conflict in het streekvervoer kwamen de vervoersbonden van FNV en CNV rechtstreeks tegenover elkaar te staan, toen de Vervoersbond CNV besloot het CAO-bod van de werkgevers te accepteren en de FNV-bond vervolgens een staking uitriep.

Pag.18: FNV zal volgend jaar echte looneisen stellen

Volgens Van der Knaap moet aan dat aspect van het streekvervoer-conflict niet al te zwaar worden getild. Dat de verhoudingen tussen de vervoersbonden zo op scherp kwamen te staan, hing volgens hem voor een groot deel samen met de cultuur binnen de vervoerswereld en met een tekortschietende onderlinge communicatie. “Maar het zal nog wel eens vaker gebeuren. Dat blijft zolang er verschillende partijen betrokken zijn bij CAO-onderhandelingen. Als we dat niet meer willen, kunnen we ons als CNV beter bij de FNV aansluiten”, glimlacht Van der Knaap.

In andere sectoren hebben de verschillende bonden ook dit jaar juist voorbeeldig samengewerkt, zo beklemtoont zowel De Waal als Van der Knaap. In de onderhandelingen voor het bankpersoneel bijvoorbeeld zaten de vijf vakbonden steeds op één lijn. Alleen de vakbond voor hoger personeel VHP haakte een dag voor het akkoord af. Over de CAO die in de bankensector na anderhalf jaar onderhandelen is bereikt, zijn beide coördinatoren dan ook zeer tevreden. De ruim 100.000 werknemers in deze sector krijgen vanaf 1 oktober 1996 een 36-urige werkweek die ze naar keuze in vier dagen kunnen vervullen. In ruil daarvoor krijgen ze de komende jaren nauwelijks collectieve loonsverhogingen en kunnen ze 's avonds en in het weekeinde flexibel worden ingeroosterd. Ook bij Akzo Nobel wordt de komende twee jaar geëxperimenteerd met arbeidsduurverkorting in combinatie met flexibilisering.

“Met deze afspraken is in een aantal toonaangevende sectoren een redelijk verband gelegd tussen loonmatiging en arbeidsduurverkorting”, zegt De Waal. Hij voegt daar wel onmiddellijk aan toe dat pas in de praktijk zal kunnen blijken hoe de afspraken uitpakken èn of de arbeidsduurverkorting zal leiden tot meer banen. “De echte oogst moet nog komen”, aldus De Waal.

Zowel voor FNV als voor CNV blijft voorop staan dat arbeidsduurverkorting een middel is om meer werkgelegenheid te creëren, al is het mooi meegenomen dat de kortere werkweek ook aansluit bij de verlangens van de achterban om werk en privéleven beter te combineren. Draaiden de afspraken bij de banken nog vooral om behoud van banen, de komende jaren willen de vakbonden ook bij bedrijven waar geen sprake is van banenverlies de kortere werkweek aan de orde stellen. Alleen op die manier zal volgens de vakbeweging een structurele toename van het aantal banen in Nederland gerealiseerd kunnen worden.

Voor die uitbreiding van werkgelegenheid blijft het noodzakelijk om een beleid van loonmatiging te voeren, vindt CNV-coördinator Van der Knaap. Hoewel het CNV pas deze zomer - na een evaluatie van de afgesloten CAO's - besluit welke arbeidsvoorwaardenstrategie in 1996 zal worden gevolgd, verwacht Van der Knaap niet dat de christelijke vakcentrale opeens forse looneisen op tafel zal gaan leggen. “Forse looneisen leveren in ieder geval geen werk op. Het enige dat je ermee bereikt is dat de tweedeling in de maatschappij verder wordt versterkt.”

Van der Knaap beseft dat het de komende maanden - bij een sterk aantrekkende economie - steeds moeilijker zal worden om de leden ervan te overtuigen dat loonmatiging nog zin heeft. Ook binnen de CNV-bonden kent men de klacht van werknemers dat het inleveren van loonsverhogingen toch geen extra werk oplevert en dat op de flexibiliseringsdrang van werkgevers maar een hoge prijs moet worden gezet. “Maar ik denk dat wij nog steeds onze achterban zullen kunnen mobiliseren op het feit dat honderdduizenden mensen zonder werk zitten”. Dan moeten de werkgevers wel meewerken, stelt Van der Knaap, door niet steeds CAO-onderhandelingen aan te grijpen om de eigen organisatie opnieuw in te richten. “Werkgevers moeten wat intelligenter omgaan met het sturen van veranderingsprocessen”.

Ook bij de vakcentrale FNV wil men nog niet concreet op de inzet voor 1996 vooruitlopen. Arbeidsduurverkorting zal in ieder geval hoog op het lijstje komen. Anders dan Van der Knaap gaat De Waal er echter niet meer vanuit dat zijn achterban hiervoor weer op de nullijn wil gaan zitten. Volgend jaar moeten er onder andere nieuwe CAO's worden afgesloten in de grootmetaal, in de verzekeringsbranche, de grafische sector en bij Unilever. “Je kunt er alvast van uitgaan dat wij in die onderhandelingen prijscompensatie zullen vragen, plus loonsverhogingen, plus geld voor arbeidsduurverkorting”.