'Mandela moet wel opschieten'

Een jaar geleden werden in Zuid-Afrika de eerste algemene verkiezingen gehouden. Radicale veranderingen zijn uitgebleven, maar het vertrouwen in president Mandela is ongeschonden.

LANGA, 26 APRIL. Wie wil zien wat er niet is veranderd in Zuid-Afrika, moet Langa binnenrijden. In het zwarte township, 20 kilometer van Kaapstad, waar buitenlandse toeristen in ongekende aantallen Mandela-land bewonderen, zijn de straten overdag vol met werklozen. Vroeg in de ochtend wachten ze op de bakkies van de blanken die er een paar opladen voor een dag werk. De gelukkigen verdienen een gulden of tien, de rest keert terug naar het krot dat huis heet.

Voor Epson (45) waren de eerste verkiezingen in Zuid-Afrika, een jaar geleden, geen breuklijn in zijn leven, hooguit in zijn verwachtingen. “Er is niets veranderd”, zegt hij. “Het is net als onder De Klerk: geen werk.” Met vier vrienden zit hij op kratten in zijn donkere shack, het creatieve bouwsel van plaatijzer en bordkarton. Zeven miljoen Zuidafrikanen wonen nog in zo'n shack. De mannen brouwen zelf hun umqombothi, het bier dat veel zwarten drinken. Afnemers zijn er genoeg. Zoals in veel zwarte woongebieden zijn veel mensen 's morgens al aangeschoten.

In de hut van Epson en tijdens gesprekken op straat proef je de teleurstelling over een jaar democratie. Radicale veranderingen zijn uitgebleven. Verkiezingsbeloften over huizen, banen, water en elektriciteit zijn nog niet ingelost. De enig merkbare vooruitgang is een einde aan de angst. “Onder de oude regering konden we hier niet zomaar zitten”, zegt Philip (60) met een verfblik bier voor zich. “Dan kwam de politie met honden die onze kinderen beten. Onze vrouwen werden geslagen, onze hutten afgebroken. Nu kun je een shack bouwen die ze laten staan. We kunnen nu tenminste rustig zitten en drinken.”

Het kan de apathie van de permanente armoede zijn, maar de teleurstelling uit zich zelden in scherpe afkeuring van de nieuwe regering. Het blinde vertrouwen in Nelson Mandela is ongeschonden. Zijn status van heilige houdt de onvrede in evenwicht. “Als we kritisch zijn, komt het alleen omdat we honger hebben”, verontschuldigt Philip zich. “Ik wil niemand anders dan president Mandela, maar hij moet wel een beetje opschieten.” Ook volgens Sichotho (45) ligt de schuld voor de traagheid niet bij de president. “Mandela heeft 27 jaar voor ons in de gevangenis gezeten. Hij doet heus zijn best voor ons. Het probleem is: hij heeft geen geld om te regeren. Dat moet hij eerst zien te krijgen.”

Regeren is een trage bezigheid, hebben de ANC-revolutionairen in het pluche gemerkt. Het is vaak te abstract om uit te leggen aan een grotendeels ongeletterde achterban. In het afgelopen jaar was de regering-Mandela bezig met plannen maken, structuren veranderen en de uitvoering voorbereiden. Het beleid kwam vaak niet verder dan de tekentafel en de vergaderzaal. Eén miljoen huizen in vijf jaar klonk mooi voor de verkiezingen.

Pag.4: Zuid-Afrika is een gewoner land geworden

Financiering, ontwerp en bouwrijp maken van de grond blijken zo lang te duren dat er pas 3.000 zijn gebouwd.

De uitleg van al dit onbegrijpelijks rust vaak op de schouders van de lokale leiders, zoals Bonisile Malindi. Hij is de secretaris-generaal in de Westkaap, van Sanco, de overkoepelende organisatie van de wijkorganisaties, de civics. “Nee, de mensen zijn hier niet gelukkig”, verklaart Malindi. “Iedereen verwachtte huizen, het proces gaat veel langzamer dan de mensen dachten. Na alle euforie van vorig jaar zijn we ontnuchterd.”

Tekenen van teleurstelling zijn er volgens Malindi te over. Bewoners in het woonoord Gugulethu weigerden onlangs de aanleg van toiletten en waterkranen bij hun krotten, zoals vroeger - ze eisen èchte huizen. Veel bewoners weigeren nog steeds hun elektriciteit en huur te betalen, niet alleen omdat het hun budgettair beter uitkomt, ook omdat ze nog geen verbeteringen zien. De registratie voor de gemeentelijke verkiezingen van 1 november dit jaar verloopt uiterst moeizaam. De regering moest de termijn deze week verlengen, omdat pas 30 procent van de kiezers zich heeft ingeschreven. Volgens Malindi het heersende sentiment: 'Waarom zouden we weer gaan stemmen, als het toch niets oplevert?'

De Sanco-leden bezweren crises, roepen op tot geduld en laten hun voormalige mede-strijders die nu minister zijn regelmatig weten wat er in de townships leeft, maar het blijft volgens de secretaris-generaal moeilijk om de aanhang uit te leggen hoe Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi uit het parlement kan stappen en toch minister blijft of waarom president Mandela Winnie Mandela als staatssecretaris ontslaat, weer aanneemt en vervolgens weer ontslaat. “We zeggen vaak tegen onze mensen: je hebt nog geen huis maar we hebben veel bereikt, vrede en stabiliteit. Kijk wat de oorlogen hebben aangericht in de landen om ons heen: Angola en Mozambique. Dan kunnen wij heel dankbaar zijn. Het is onze taak als leiders dat uit te leggen. De president is daarbij ons lichtend voorbeeld. Hij heeft ons laten zien dat Zuid-Afrika alleen kan overleven door vreedzaam samenleven.”

De worsteling met de ongelijkheden van het verleden is in Zuid-Afrika nog maar net begonnen. “We hebben gemerkt dat verkiezingen geen garantie zijn voor verbeteringen,” zegt Charles Basson, een ander bestuurslid van Sanco. “In Europa blazen jullie eens in de vijftig jaar de boel op en beginnen opnieuw. Wij proberen het op onze manier.”