Schiphol blokkeert de binnengrenzen

Deze week debatteert de Kamer over het voorstel van de Nederlandse regering om de luchthaven Schiphol tot december uit te zonderen van het Schengenverdrag wat betreft het opheffen van de binnengrenzen, en hernieuwde paspoortcontrole in te stellen. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Toen in 1989 Alain Lamassoure, toen nog lid van de liberale fractie in het Europees Parlement, nu minister voor Europese Zaken van de Franse republiek, aan de alarmbel trok over het weinig democratische karakter van het Verdrag van Schengen, was de Tweede Kamer nog diep in slaap.

Het oorspronkelijk in juni 1985 opgestelde Verdrag was bedoeld om, vooruitlopend op een Europa zonder grenzen, tussen vijf landen te weten België, Frankrijk, West-Duitsland, Nederland en Luxemburg, de visum- en buitengrenscontroles op elkaar af te stemmen en aan de binnengrenzen op te heffen. Toen duidelijk werd dat de Europese Akte die in 1987 in werking trad en moest leiden tot een vrije gemeenschappelijke markt in 1992, niet kon rekenen op een opheffing van de binnengrens-personen-controles in de gehele EG, met name door de onwil van Groot-Brittannië, hebben de betrokken landen het definitieve Schengenakkoord gesloten in juni 1990. In het Europees Parlement had men inmiddels besloten dat de democratische controle over het beleid van vijf van de twaalf lid-staten niet bij dat Parlement zou komen te liggen en de parlementen van de lid-staten gewezen op hun plichten.

Vanaf dat moment is in de Tweede Kamer een veel nauwlettender controle op het beleid van de Nederlandse regering van de grond gekomen. Dat betekent dus dat noch de luchthaven Schiphol noch de regering zelve zou kunnen beweren dat de uiteindelijke uitvoering van het overeengekomene in maart 1995 als een verrassing kwam. Het is teleurstellend dat de noodzakelijke aanpassingen op Schiphol niettemin niet tijdig gereed waren. Het resultaat is te veel verwarring in Nederland en een mogelijke verslechtering van het imago van de luchthaven in het buitenland. Het is interessant te weten hoe Schiphol toch te laat heeft kunnen zijn. Het wegvallen van de personencontroles binnen Schengen is al enige jaren geleden door het Nederlandse parlement goedgekeurd. De verplichtingen uit het Verdrag stonden sindsdien vast. Ligt deze afgang aan de NV Luchthaven Schiphol, aan de KLM, of aan een te lakse houding van de destijds verantwoordelijke bewindspersonen, bijvoorbeeld de toenmalige staatssecretaris van buitenlandse zaken, Dankert, of de toenmalige minister van verkeer en waterstaat, mevrouw Maij-Weggen?

Van een blijvende uitzondering van de luchthaven Schiphol kan natuurlijk geen sprake zijn, omdat daarmee de werking van het gehele Verdrag ondergraven wordt. Het kan toch niet zo zijn dat passagiers die een vlucht binnen het Schengengebied maken met een tussenlanding op Schiphol, bijvoorbeeld van Parijs over Schiphol naar Osnabrück, niet gecontroleerd inchecken, vervolgens gecontroleerd worden en dan op de definitieve bestemming weer niet. Wanneer passagiers op Schiphol aan controle onderhevig blijven, wordt een binnen-Schengen bestemming elders dan zeker niet als binnenlands verkeer aangemerkt en zullen aparte maatregelen genomen worden, hetgeen doorverbinding moeilijker maakt. Daarmee zijn de gevolgen waarschijnlijk schadelijk voor onze positie als 'Gateway to Europe' en 'Distributieland': Reizigers zullen Schiphol gaan mijden.

Het beste wat onder de gegeven omstandigheden van een ongeorganiseerd Schiphol gevraagd kan worden, is de versnelde reservering van een pier voor Schengenvervoer, omdat dan een eenvoudige controlepost aan de ingang voldoende is, zonder ingewikkelde verbouwingen met scheidingswanden. Zulks dient gepaard te gaan met een goodwill-operatie in de richting van de partnerlanden. De regering is ten minste dat aan de burger verplicht, die immers al te lang aan het lijntje gehouden is met de belofte dat Europa speciaal voor hem een aantal voordelen oplevert, waarvan vrij reizen binnen het Schengen-gebied bepaald niet het minste is.

Juist de niets kwaads in de zin hebbende burger moet er niet onder hoeven te lijden dat de luchthaven Schiphol liever niet mee had willen doen aan het wegwerken van de binnengrenzen in een gebied waar een gezamenlijk beleid aan de buitengrenzen is overeengekomen. In ieder geval kan het mogelijk teruglopen van de binnenkort toch verdwijnende belastingvrije verkopen - zo men wil een subsidie van de rijksoverheid aan de luchthaven - geen argument zijn om ons aan verdragsverplichtingen te onttrekken.

Er zitten vooral positieve kanten aan 'Schengen'. Vrij verkeer van personen tussen zeven landen is nu mogelijk. Er is een betere samenwerking tussen de politie- en justitie-autoriteiten geregeld, onder meer door geautomatiseerde gegevensuitwisseling via het Schengen Informatie Systeem. En wat het asielbeleid betreft is afgesproken, dat een asielverzoek door één land wordt behandeld. Asielwinkelen wordt zo tegengegaan.

Maar bezwaren zijn er ook. Doordat vooral Groot-Brittannië niet wilde meedoen is er op dit terrein een 'Europa van twee snelheden' ontstaan. Het verdrag is moeilijk controleerbaar voor parlement en rechter. Deze toestand moet zo kort mogelijk duren. Er moet gepoogd worden het vrije personenverkeer van kracht te laten worden voor de hele Europese Unie. Groot-Brittannië zal zijn afhoudende positie moeten gaan wijzigen. Is er een kans dat dat laatste zal gebeuren? Wij zien een opening, en wel in de volgende paradox. De Britse conservatieven lopen voorop waar het gaat om het oproepen tot een krachtige bestrijding van de internationale criminaliteit. Het moet - ook hen - duidelijk worden dat dat alleen mogelijk is als internationale samenwerking op dit terrein bevorderd wordt. Nederland moet dan natuurlijk niet te lang roet in het eten gooien en anderen, met name ook Frankrijk, een excuus bieden niet verder mee te doen.

De burger en onze positie in Europa zijn gebaat bij een spoedige loyale uitvoering van het Verdrag. Schiphol heeft er alle belang bij voor alle passagiers uit Schengen en andere delen van de wereld een goede en gemakkelijke 'Gateway to Europe' te blijven.