Rebellie van gezel Kohl is einde van een tijdperk

ROTTERDAM, 22 APRIL. Als de gezel de meester de les leest, hebben de bestaande machtsverhoudingen hun langste tijd gehad. Bondskanselier Helmut Kohl hekelde deze week openlijk en onverholen het economische beleid van de Verenigde Staten, in zijn optiek verantwoordelijk voor de immer dalende dollar.

De opmerkingen van Kohl vormen een primeur in de verhouding tussen twee economische grootmachten, die zowel de emancipatie van Duitsland als de beschadigde superioriteit van de VS illustreert.

De crisis van de dollar, die in een schier onstuitbare duikvlucht diepterecord na diepterecord breekt, is zo ver voortgeschreden dat ze knaagt aan de omgangsvormen - zo niet de verhoudingen - tussen de vaandeldragers van de industriële wereld. Onder druk van een hardnekkig internationaal probleem worden oude allianties opnieuw gedefinieerd.

Niet alleen de relatie tussen Duitsland en de VS krijgt een nieuwe betekenis, maar ook tussen Duitsland en Japan tekent zich een nieuwe gelegenheidscoalitie af. Bonn en Tokio worden in elkaars armen gedreven door de nadelige gevolgen van een lage dollar die in Japan hard aankomt en in Duitsland steeds onaangenamer wordt. De zwakke dollar vertaalt zich in een stijgende yen en een ijzersterke mark. Een sterke munt is een teken van kracht, maar een te sterke munt is fnuikend voor van export afhankelijke ondernemingen die hun produkten in het buitenland onbetaalbaar zien worden. In Japan werd deze week daarom op straat gedemonstreerd tegen de stijgende yen. En in Duitsland voerden ondernemers de temperatuur op door te verkondigen dat de stijgende mark Duitse produktievestigingen naar het buitenland drijft.

Japan en Duitsland zijn niet alleen slachtoffers van hetzelfde onheil, maar ze zijn er ook beide van overtuigd dat ze alle conventionele middelen om de dollarcrisis een halt toe te roepen hebben uitgeput.

In monetair opzicht heeft Japan geen maatregelen meer over om de yen te verzwakken. Steunaankopen door de centrale bank hielpen niet, de Japanse rente - nu op 1 procent - kan nauwelijks nog lager.

Duitsland valt in de dollarcrisis uitsluitend goed gedrag toe te rekenen. Kohl spreekt dan ook vanuit de arrogantie van het gelijk. De Duitse begroting komt op orde en op monetair gebied is vrijwel alles gedaan om de excessieve vraag naar de eigen munt af te zwakken: de rente staat op het laagste punt sinds halverwege de jaren tachtig en de Bundesbank heeft keurig deelgenomen aan de rondes van dollaraankopen als daar om werd verzocht.

Pag.16: Verhoging van Amerikaanse rente politiek omstreden

Beider ogen zijn daarom gericht op weifelende supermacht VS, die om nationaal politieke redenen de internationale verantwoordelijkheid niet wil nemen. Een maatregel waarvan op korte termijn effect mag worden verwacht is een verhoging van de Amerikaanse rente. Maar daar is vooralsnog weinig kans op. Hoewel de onafhankelijke centrale banken in de Verenigde Staten zelf bepalen tot zo'n stap over te gaan is een renteverhoging politiek zeer omstreden.

President Clinton vreest het effect van zo'n maatregel op zijn kansen voor herverkiezing. In de strijd met George Bush eind 1992 kon de Democraat uit Arkansas erop hameren dat van een economisch herstel na de recessie van begin jaren negentig nog nauwelijks sprake was. De ironie wilde dat juist in het laatste kwartaal van '92, toen de verkiezingsstrijd in alle hevigheid woedde, de Amerikaanse economie een teken van herstel liet zien. Bush kon er niet van profiteren; de cijfers over het bewuste kwartaal kwamen begin 1993 pas uit, toen Clinton al hoog en droog in het Witte Huis zat.

De huidige president wil zo'n risico ditmaal niet zelf lopen. Met een uiterst precaire rentepolitiek moet de uitbundige Amerikaanse economie worden afgezwakt tot een gemiddeld groeitempo van 2,5 procent per jaar tegen 4 procent over 1994. Dat is noodzakelijk om te voorkomen dat de inflatie zo uit de hand loopt dat die vervolgens alleen nog kan worden bestreden met renteverhogingen die de Amerikaanse economie daadwerkelijk in een - bescheiden - recessie drukken.

Het duurt ongeveer een jaar voor het vertragende effect van een renteverhoging in de economie zichtbaar wordt. De Amerikaanse centrale banken hebben de rente sinds februari vorig jaar al verdubbeld. Bij een extra renteverhoging, ditmaal om de dollar te steunen, kan een extra groeivertraging ontstaan die zich halverwege 1996 zou openbaren. Een slechtere timing voor Clinton is moeilijk denkbaar: een kwartaal later kiezen de Amerikanen hun president.

De dollarcrisis heeft de industriële wereld op een kruispunt gebracht: conventionele middelen om de crisis te beteugelen zijn uitgeput of onwenselijk. Rest niets anders dan inmenging in elkaars beleid: de relatieve kracht van een munt is uiteindelijk immers een weerspiegeling van de economische en financiële gezondheid van een land.

In de verhouding tussen Japan en de VS zijn meningsverschillen over nationaal economisch beleid niets nieuws: een rijke verzameling handelsconflicten en veelal vruchteloze onderhandelingen tekenen al jaren de moeizame relatie.

In de relatie tussen Duitsland en de VS is verbale inmenging van Duitse zijde in het Amerikaanse nationale beleid een zeldzaamheid. Dat Duitsland zich sterk genoeg voelde om daartoe over te gaan kenmerkt de nieuwe verhoudingen en de omvang van de dollarcrisis.