Koppeling is ontdaan van politieke lading

Het kabinet gaat volgend jaar de sociale uitkeringen weer volledig koppelen aan de gemiddelde loonstijging in het bedrijfsleven. De strategie van een 'kabinetstrainer'.

DEN HAAG, 22 APRIL. “Louis van Gaal leidde Ajax naar een sprankelende overwinning op Bayern München. Wim Kok leidde de PvdA naar het herstel van de koppeling.” Een partijgenoot steekt de waardering voor zijn partijleider niet onder stoelen of banken.

In het kabinet Lubbers-Kok was de koppeling van de sociale uitkeringen en het wettelijk minimumloon aan de loonontwikkeling in het bedrijfsleven een politiek gevoelig punt tussen de coalitiepartners. Elk voorjaar maakten CDA en PvdA zich op voor de strijd: PvdA voor, CDA tegen.

De premier heeft geleerd van zijn ervaring als minister van financiën. In het paarse kabinet is de koppeling een gevoelig politiek thema voor VVD en D66. Het wordt “een flinke robber vechten” voorspelde Kok eind maart. En hoewel het kabinet meestal in augustus een besluit neemt over de inkomenspolitiek is gisteren al het besluit in de ministerraad genomen dat de koppeling volgend jaar weer volledig wordt hersteld.

Premier Kok heeft de afgelopen weken PvdA, VVD en D66 uitgenodigd om hun ideeën over een redelijk evenwichtige inkomensverdeling - de afspraak van het regeerakkoord - cijfermatig te presenteren. De PvdA stuurde direct aan op de koppeling. VVD en D66 kwamen tot de conclusie dat de koppeling de goedkoopste methode is. De koppeling is ontdaan van zijn politieke lading: het besluit is in de ministerraad “zonder ideologische weerstand” genomen. “We gaan op een instrumentele manier om met de koppeling”, zei Kok tijdens zijn wekelijkse persconferentie. De gunstige economische ontwikkeling en de verbetering van de verhouding tussen werkenden en niet-werkenden maken de koppeling volgend jaar mogelijk, zei Kok.

Volgens berekeningen van het Centraal Planbureau zou de koopkracht van de minima volgend jaar met 1,75 à 2 procent dalen als het kabinet geen compenserende maatregelen zou nemen. De koopkracht van werknemers met een modaal inkomen van 48.000 gulden neemt met 0,25 procent af. Kok typeerde een maand geleden een verschil in de koopkrachtdaling van 1,5 procent als “veel te fors”.

In deze berekeningen was uit gegaan van een halve koppeling. Bij een volledige koppeling neemt de koopkracht van de minima met ruim één procent extra toe. De maatregel repareert niet volledig het koopkrachtverlies voor de minima in 1996. Het kabinet zal proberen met aanvullende maatregelen de inkomens van de laagstbetaalden verder te verbeteren. In de zomer volgt hierover definitieve besluitvorming.

Het besluit heeft tot gemengde reacties geleid bij de drie regeringsfracties. De PvdA is positief. VVD en D66 schorten hun oordeel op in afwachting van de besluitvorming over de totale begroting in augustus. Oppositiepartij CDA heeft “weinig moeite” met de koppeling.

Voor de sociale fondsen leidt het koppelingsbesluit tot een stijging van de uitgaven met ruim 500 miljoen gulden; de rijksuitgaven nemen met 50 miljoen gulden toe. Maar de financiering is geen enkel probleem. In zijn kaderbrief, waarmee traditioneel de onderhandelingen beginnen over de rijksbegroting die op Prinsjesdag wordt gepresenteerd, meldt minister Zalm (financiën) een meevaller in de uitgaven voor de sociale zekerheid van 1,8 miljard gulden. De VVD-minister wilde het geld reserveren als een 'veiligheidsmarge' voor tegenvallende ontwikkeling. Maar PvdA-minister Melkert (sociale zaken en werkgelegenheid) wil het geld gebruiken voor extra lastenverlichting. Het bedrag waarover een verschil van mening bestaat, is dus met 500 miljoen gulden afgenomen.

De eerste ronde van het opstellen van de begroting voor volgend jaar is relatief snel afgesloten. Kok had de bewindslieden gevraagd om vandaag vrij te houden, maar de 'uitloopdag' bleek niet nodig te zijn. Op hoofdlijnen is er overeenstemming over de lastenverlichting voor volgend jaar. Naast een algemene lastenverlichting, conform het regeerakkoord, worden de loonkosten tussen 100 en 130 procent van het wettelijk minimumloon extra verlaagd. In de komende maanden wordt het compromis technisch verder uitgewerkt.

De nieuwe begrotingssytematiek lijkt zijn vruchten af te werpen - hoewel Kok erkende “dat het kabinet de wind in de rug heeft”. In het regeerakkoord hebben PvdA, VVD en D66 afgesproken dat er 3,8 miljard gulden wordt uitgetrokken voor nieuw beleid. Dit bedrag is opgedeeld in vijf clusters en omvat het werkterrein van verschillende ministers. Een minister die extra geld wil moet eerst met zijn collega's in de slag voordat het verzoek bij de minister van financiën komt.

De tactiek van de minister van financiën is om zijn 'graaiende collega's' op een afstand te houden. De meeste claims voor extra geld zijn afgewimpeld. Maar de ministerraad honoreert wel het verzoek van D66-minister Sorgdrager (justitie) van 250 miljoen gulden voor duizend extra cellen. VVD-staatssecretaris Terpstra (VWS) ziet haar verzoek voor 100 miljoen gulden voor de jeugdhulpverlening gedeeltelijk toegewezen. Het kabinet trekt ook extra geld uit voor huursubsidie voor de laagste inkomens en voor de grote steden komt meer geld op tafel.

Naast de relatief gunstige economische ontwikkeling kon de kaderbrief relatief snel worden behandeld doordat de premier en de minister van financiën als een hecht team opereren. “Soms valt Wim terug in zijn oude functie”, weet een partijgenoot “en zitten er twee ministers van financiën aan de tafel in de Trêveszaal. Wim geeft een voorzetje en Gerrit kopt in. En via mooi teamspel heeft hij de koppeling binnengehaald.”