Bittere brieven

HELENA WAYNE (red.): The Story of a Marriage. The Letters of Bronislaw Malinowski and Elsie Masson.

Twee delen, 196 en 261 blz., geïll., Routledge 1995, in paperback-editie, samen ƒ 81,-

Omstreeks 1916 doet een Poolse volkenkundige, Bronislaw Malinowski onderzoek op een eilandengroep ten oosten van Nieuw-Guinea naar een ingewikkeld ruilstelsel tussen de bewoners. De aanvallen van heimwee die hem daar regelmatig overvallen bestrijdt hij met uitstapjes naar Australië. Als Habsburgs onderdaan was het hem tijdens de wereldoorlog niet toegestaan terug te keren. Temidden van Melbourne's upperclass ontmoet hij een verpleegster met literaire aspiraties, Elsie Masson, en tijdens zijn tweede verblijf op de Trobriand eilanden ontspint zich een briefwisseling die tot het einde van Elsie's leven, in 1935, zal duren. In 1919 trouwen zij, en in 1920 vertrekken zij naar Engeland, waar Malinowski aan de London School of Economics over 'primitieve economie' gaat doceren.

De Malinowski's woonden achtereenvolgens op de Canarische eilanden, in Frankrijk, en in het Italiaanse deel van Tirol, maar de volkenkundige gaf elk jaar wel een semester les in Londen, hield een lezingencyclus in de Verenigde Staten, of bezocht een van zijn studenten op veldwerk in Afrika. Dank zij dit gescheiden leven zijn wij in het bezit van honderden brieven die tezamen, met behulp van een bescheiden uitleg door hun jongste dochter Helena, het verhaal van hun huwelijk doen.

De belangrijkste feiten van dat huwelijk zijn de volgende: in de eerste tien jaar kreeg Elsie drie dochters, maar werd ook ernstig ziek, en schonk Malinowski het licht aan drie etnologische bestsellers over zijn veldwerk in Melanesië. Argonauts of the Western Pacific (1922) en Sex and Repression in Savage Society (1927) hebben al van vele avonturiers antropologen gemaakt, en omgekeerd.

Uit exotisch oogpunt is het eerste deel, dat hoofdzakelijk bestaat uit de briefwisseling tussen 'Bronio' in Nieuw-Guinea en Elsie in Australië, het interessantst. Wel krijgt de bewondering voor de 'edele wilde' het hard te verduren: Malinowski schrijft vaak met onverholen afkeer over de 'niggers', en beschouwt zijn verblijf op de atollen als een straf. Die jeremiades in zijn brieven over lawaai, stank, pijntjes en eenzaamheid lijken afkomstig van de neurotische zeurpiet die zeker ook in Malinowski school. Maar iedereen die antropologisch veldwerk (of ontwikkelingswerk) verricht heeft, is vertrouwd met depressies en woedeaanvallen, afvalprodukten van het gekunstelde leven dat men, nota bene vrijwillig, leidt.

Vleierijen

Als het eerste deel vooral over de kwellingen en vreugdes van de blanke man in de tropen gaat, dan gaat het tweede over de strijd van een vrouw tegen een slopende ziekte. Rond 1928 werd bij Elsie vastgesteld dat haar pijnen de symptomen van een vergevorderde multiple sclerose zijn. In haar brieven aan de uithuizige Malinowski, beschrijft ze met wisselende hoop en neerslachtigheid de griezelige arsenicum- en radium-kuren die ze ondergaat, en de tonelen in de vele Spa's die zij bezoekt. Malinowski constateert terecht dat die brieven steeds vaker gevuld zijn met een 'ingehouden en zachte bitterheid', maar tussen alle droefenis zijn ook scherpe observaties te vinden over het opkomend fascisme. Terwijl híj een steeds groter behagen lijkt te scheppen in de intriges rond academische posten en lauwerkransen, ontwikkelt Elsie een bewonderenswaardig relativeringsvermogen tegenover de eigen misère, en een ernstige bezorgdheid over de politieke gang van zaken.

Toch zijn de brieven niet in de eerste plaats een inventaris van persoonlijke belevenissen, maar scheppen inderdaad het verhaal van een huwelijk. Over honderden kilometers bestookten de echtgenoten elkaar onophoudelijk met vleierijen, kritiek, smeekbedes en advies. Zelfs uit de pedante raadgevingen van Malinowski aan zijn verloofde ten behoeve van haar geestelijke ontplooiing, en uit de ironische verzuchtingen van Elsie (“Darling, het zou me zo gelukkig maken als je de dienstmeisjes niet meer Rindvieh zou noemen..”), spreekt een grote wederzijdse betrokkenheid. Er zijn meer onconventionele verhoudingen uit die dagen gedocumenteerd, maar deze bladzijden laten niet alleen twee originele geesten aan het woord, maar ook een onwankelbare liefde bij veel tegenspoed.