Geen pardon voor de jagers

Herta Müller: Hunger und Seide. Uitg. Rowohlt, 173 blz. Prijs (geb.): ƒ47,60.

Zelfverzekerd en strijdlustig klinkt de stem van Herta Müller in haar nieuwe bundel essays. 'Waar vroeger machteloosheid was, waar men destijds in de verdediging ging, krijgt het geheugen iets agressiefs', schrijft ze in Hunger und Seide. Meer dan dertig jaar lang leefde Herta Müller in een dictatuur, en toen zij in 1987 naar West-Berlijn uitweek, nam ze al haar trauma's mee. Gevoelens van angst en walging bepalen haar biografie. Wie in het Roemenië van Nicolai Ceausescu nìet door zulke gevoelens werd geplaagd, lijkt de schrijfster te willen zeggen, stond aan de kant van de jagers.

En met de jagers kent Herta Müller geen pardon. De in Duitsland zo populaire visie dat eigenlijk iedereen in de DDR, of in het Derde Rijk, of in Roemenië, slachtoffer was van het regime, maakt haar razend. Al dan niet verstrikt raken in het web van macht en corruptie is volgens haar een morele beslissing, en een leidraad bij de beslissing dat web te vermijden is het vermogen om schrikbeelden te zien. Herta Müller vond haar schrikbeelden in het Duitstalige dorp waar ze opgroeide, in de school en de fabriek waar ze werkte en zomaar op straat in de stad. Haar schrikbeelden zijn altijd concreet en nauwkeurig en tegelijkertijd surrealistisch, grotesk en poëtisch.

Meer dan ooit gebruikt Herta Müller persoonlijke en emotioneel geladen observaties als wapens tegen de mensenverachting van heersers. De enige bagage die een vluchteling bezit, concludeert ze, is zijn verleden, en elke individuele herinnering heeft meer waarde dan welke aan het collectief opgelegde waan dan ook. Hunger und Seide - dat over structureel geweld en structurele armoede gaat, over waarheid en leugens, integriteit en opportunisme, lelijkheid en de primaire behoefte aan schoonheid - is behalve de zoveelste therapeutische verwerking van het door de auteur geleden leed ook een pleidooi voor eerherstel van het detail in de schrijfkunst. Alleen details, zegt Herta Müller, vertellen ons iets over 'de ontelbare naakte pogingen een leven te vinden dat uit te houden is.'