Carmen-bewerking als muzikale klaagzang

Voorstelling: Carmen 1936, van Stephen Jeffreys naar Mérimée, door Torka T. en De Nieuw Amsterdam. Regie: Robert Sian; vertaling: Stef Driezen; muziek: Lukas Van Echelpoel; choreografie: Prisca Maria. Spel: Alida Neslo, Arthur Semay, Anne-Mieke Ruyten e.a. Zang: Wanda Joosten. Gezien: 19/4 De Brakke Grond, Amsterdam. T/m 28/4 aldaar; tournee t/m 27/5.

Don José, in de novelle Carmen van Prosper Mérimée, is een sergeant die hogerop wil komen. Maar in Sevilla ontmoet hij de zigeunerin Carmen en vanaf dat moment kan hij zijn militaire carrière wel vergeten. José deserteert uit liefde voor Carmen, hij wordt smokkelaar en zakt steeds verder weg in het moeras van geweld en misdaad.

De Britse schrijver Stephen Jeffreys plaatste Merimée's uit 1845 daterende liefdesdrama tegen de achtergrond van de Spaanse Burgeroorlog. In het toneelstuk Carmen 1936 maakt sergeant José zowaar promotie, dankzij de opkomst van generaal Franco. José moet tegen zijn eigen volk vechten, het Baskische volk dat vrij wil zijn en onafhankelijk. Hijzelf is in alles het tegendeel van een vrij man, ook na zijn vlucht uit het leger.

Zijn verlangen naar een Carmen die hij niet met andere mannen hoeft te delen, heeft catastrofale gevolgen. José, in de interpretatie van regisseur Robert Sian, is de slaaf van zijn jaloezie en hij weet zich omringd door andere slaven. De communiste Pilar, die bij de zigeuners munitie komt kopen, jaagt net als José een onhaalbaar ideaal na, en ook háár hartstocht, al is die van politieke aard, brandt als een allesverzengend vuur. En wat te denken van haar anarchistische kameraad die een nonnetje dwingt de executie bij te wonen van Christus, een nietige naakte figuur aan een kruisje van gips? Deze wereldverbeteraars verheffen het volk niet, ze vernederen het, en ze maken elkaar ook nog eens af.

Het stuk zou gespeeld kunnen worden als een grimmige komedie, maar Torka T., een Antwerpse theatergroep, brengt het liever als klaagzang. En De Nieuw Amsterdam stemt van harte in met dit klaaglied over de verdeeldheid onder de mensen. De multiculturele cast draagt de droeve boodschap uit in grote onderlinge harmonie, met muziek als voornaamste bindmiddel. De intens emotionele zingzang (stem: Wanda Joosten) wordt begeleid door gestamp, geklap, ritmisch gesis en tromgeroffel. Op die muziek beweegt men elegant en toch heel traag en droevig. Vooral de fysieke inzet van Alida Neslo als Carmen is groot. Hier zien we nu eens, anders dan in de meeste film- of operaversies, geen fel-uitdagende feeks, maar een ongrijpbare, vlinderachtige vrouw die de mannen betovert met stille blikken en subtiele tekens van handen, borsten en benen.

Er wordt haast niet gepraat in deze voorstelling en dat is maar goed ook: sommige acteurs zijn slecht verstaanbaar. Dans, dat is naast de muziek het sterkste punt van Torka T. en De Nieuw Amsterdam. Prachtig is de dans van de stierevechter, die zijn rode lap als een waaier over de grond uitspreidt, alsof hij Carmen een waardig doodsbed wil geven.