De grote en kleine kemphanen voor het Elysee

Zij streven met z'n negenen naar het zelfde doel, maar zij werken met man en macht langs elkaar heen. Sommige kandidaten zetten alles op alles om zeven jaar de hoogste functie in de Franse Republiek te kunnen bekleden. Anderen maken van de extra aandacht gebruik om hun opvattingen te propageren. Het oordeel is aan de 38 miljoen stemgerechtigde burgers van Frankrijk die in twee etappes bepalen wie in mei het Elysée overneemt van François Mitterrand: zondag is de eerste ronde en twee weken later, op 7 mei, valt de beslissing.

Het presidentschap van Frankrijk is een van de invloedrijkste functies in de Westelijke wereld. Sinds Charles de Gaulle in 1958 met een nieuwe grondwet de Vijfde Republiek stichtte, beschikt de president in Parijs over meer macht dan zijn collega in Washington. Hij staat aan het hoofd van de regering en heeft in de praktijk weinig last van het parlement.

Zelfs als het parlement van een tegengestelde politieke kleur is, blijft de president een beslissende stem hebben op de gebieden van buitenlandse politiek en defensie. Zijn vinger bedient het Franse kernwapen. Ook dan benoemt hij de ministerraad, die hij wekelijks leidt. Door het aanzien van de hoogste functie en een groot aantal wettelijke spelregels kan de Franse president door middel van een zware stem in honderden, zo niet duizenden benoemingen in overheid en bedrijfsleven ook bij een hem onwelgevallige parlementaire meerderheid een aanzienlijke invloed uitoefenen.

Daarom wordt de strijd om het Elysée maandenlang met alle middelen uitgevochten. Kranten, radio en televisie besteden grote aandacht aan de kandidaten en hun meningen. Verhoogde kijkcijfers duiden op een verhevigde belangstelling voor de politiek, ondanks sombere of onverschillige opvattingen van velen. Chirac houdt van bier, Jospin van whisky en Balladur drinkt het liefst Bordeaux. Chirac en Balladur hebben wat eigen geld, Jospin een Renault cabriolet. Ook dat worden belangrijke gegevens, want Frankrijk heeft vooral het gevoel een contract met één Fransman te sluiten.

Jacques Chirac

Toch nog onverwacht naar voren gekomen als grootste kanshebber, na mislukte pogingen het Elysée te bereiken in 1981 en 1988. Beschikt over de meest geoliede campagne-machine. Heeft twee jaar alle uithoeken van Frankrijk bezocht en naar de mensen geluisterd. Schudde zo het imago van zich af van de insider die zo nodig nog een keer moest.

Jacques Chirac (62) is al achttien jaar burgemeester van Parijs. Dezer dagen verschijnen veel evaluaties van zijn jaren aan het hoofd van de metropool. Parkeergarages, doorgaande verkeersroutes, maar ook wandelzônes en verbeteringen aan parken en straatmeubilair schreef de dynamische Chirac op zijn naam.

Ook Chiracs werkwijze werd zichtbaar: eerder impulsief dan consequent, eerder bouwend op vertrouwelingen dan op een organisatie die verantwoording aflegt. Dat is de meest Latijnse kant van zijn bestuursstijl: een systeem van beloning voor bewezen trouwe diensten, klassiek cliëntelisme. Juist nu een rechter van instructie hardnekkig onderzoek doet naar de vermenging van partijfinanciering en sociale woningbouw in Parijs, duiken opnieuw verhalen op over de grote hoeveelheid van die gesubsidieerde appartementen waarin aanhangers van de burgemeester terecht zijn gekomen. Ook Chirac zelf blijkt te beschikken over een ruim appartement van zo'n woningbouw-stichting, gehuurd tegen een gereduceerde prijs.

Jacques Chirac werd in Parijs geboren, maar wijst graag op zijn wortels in het arme zuiden, in de Corrèze. acques, enig kind, volgde de betere opleidingen: Science Po en de ambtenarenschool ENA. Vervulde diverse ministerschappen, onder andere sociale zaken en landbouw. Was tweemaal twee jaar minister-president: onder Giscard ('74-'76) en onder Mitterrand ('86-'88). Richtte in '76 de Rassemblement pour la République op, de opvolger van De Gaulles UDR. Het werd Chiracs eigen verkiezingsapparaat.

Edouard Balladur

Tot anderhalve maand geleden de logische opvolger van president Mitterrand. Na twee jaar premierschap bleef hij in alle opiniepeilingen op ongekende hoogte zweven, ver verheven boven zijn partijgenoot Chirac. Alleen de mogelijke kandidatuur van Jacques Delors, de vertrekkende voorzitter van de Europese Commissie, deed zijn score iets afbladderen. Toen Delors afzag van een gooi naar het hoogste ambt, en Balladur rond kerstmis met succes het einde van de kaping van een Air France-vliegtuig op zijn naam wist te brengen, leek niets zijn doortocht naar het Elysée in de weg te staan.

Alles werd anders toen hij zich eenmaal openlijk kandidaat had verklaard. Zijn stijve, deftige kant werd overbelicht. Hij werd aansprakelijk gehouden voor de werkloosheid, ook al wees hij op het ombuigen van de stijgende lijn door zijn voorzichtig financieel beleid. Balladurs hoop op grond van zijn prestaties de aangewezen man te zijn, bleek een boemerang. De jongeren waren niet vergeten dat de premier het minimum jeugdloon had willen afschaffen.

De voormalig topambtenaar van president Pompidou kreeg ook op zijn brood dat hij na zijn ministerschap van financiën (tijdens Chiracs premierschap van '86-'88) een vorstelijk maandbedrag bleef ontvangen als adviseur van een bedrijf dat hij zelf had helpen privatiseren. Het imago van onkreukbaarheid had al geleden onder het gedwongen vertrek van drie van zijn ministers in verband met affaires waar politieke macht en openbare aanbestedingen vermengd waren.

Edouard Balladur werd geboren in Smyrna, groeide op in Marseille, studeerde in Parijs op de Ecole de Sciences Politiques en de ENA. Is nu de kandidaat van de stabiele franc en de loonmatiging geworden. Hoopt dat zijn ideeën het winnen van zijn imago als koele bourgeois met zijden sokken.

Lionel Jospin

Op het laatste moment aangewezen door een zwaar verdeelde socialistische partij. De 57-jarige oud-minister van onderwijs probeert zo veel mogelijk socialisten en anderen op links achter zijn kandidatuur te verenigen, maar heeft moeite de teleurstellingen van veertien jaar Mitterrand van zich af te schudden. Jospin was de bewaker van het partij-apparaat tijdens de eerste ambstermijn van Mitterrand. Nam later afstand van de koninklijke tendenzen op het linkse Elysée, maar wordt toch vaak vereenzelvigd met die jaren.

Voordeel voor Jospin is dat hij niet wordt verdacht van betrokkenheid bij de financiële onzuiverheden waarmee ook de socialistische partij te maken heeft gehad. Hij is in de ogen van veel kiezers eerder intellectueel en saai dan handig en op geld belust. Het is een beeld van zuiverheid dat de protestant Jospin in het overwegend katholieke Frankrijk nauwelijks helpt.

De weg van Lionel Jospin is altijd die van een Einzelgänger geweest, ook al was zijn invloed zo groot dat een van de dominante stromingen binnen de Parti Socialiste jarenlang als 'de jospinisten' werd aangeduid. In het machtsdenken dat de partij na de verpletterende nederlaag bij de Kamerverkiezingen van '93 zwaar verscheurde, loste de factor-Jospin zich gaandeweg op.

In januari van dit jaar waagde Jospin alsnog de sprong, de partijbonzen huiverden, de betalende leden gaven hem massaal hun steun. In weinig tijd stampte hij een campagne, een programma en een stijl uit de grond. Met een flink links accent en uithalen naar de rechtse tweeling Balladur en Chirac bevocht Jospin zijn plaats in de tweede ronde. Nu Balladur wankelt, krijgt Jospin hoop dat zijn pro-Europese, sociaal-democratische kandidatuur meer kan zijn dan alleen het zwaaien van de linkse vlag, die dit jaar azuurblauw is.

Robert Hue

De opvolger van de eeuwige leider van de Franse communisten, Georges Marchais, wordt door vriend en vijand geprezen om zijn effectieve campagne. Marchais, die langer stalinist bleef dan iemand in Moskou van hem verwachtte, trok zich januari 1994 terug. ”Ik sta onder niemands toezicht”, verklaarde de toen 47-jarige Robert Hue, burgemeester van de Parijse voorstad Montigny-les-Cormeilles. Het communistisch experiment in de voormalige Oostbloklanden noemt hij “over het geheel genomen niet positief”, maar de sociale vooruitgang in Cuba prijst hij. Verwijzingen naar gestaalde kaders zijn vervangen door een goedmoedig communisme. Hue is voor re-nationalisatie van alle geprivatiseerde bedrijven, wil sterke loonsverhoging ineens en ATV tot 35 uur zonder inleveren van loon. Is sterk tegen Maastricht. Als Hue er in slaagt de 9 of 10 procent te halen die de peilingen hem geven, dan heeft hij als enige in West-Europa kans gezien het communisme onder de oude naam te redden als factor van betekenis.

Phillippe de Villiers

De enige edelman in de campagne. Burggraaf Philippe de Villiers (46) is een van de meest consequente Europa-haters in het veld. Hij leunt sterk op de gevoelens van onafhankelijkheid in zijn regionale thuisbasis, de Vendée in Zuidwest Frankrijk. Villiers is afkomstig uit de rechtse regeringsmeerderheid en verraste bij de Europese verkiezingen van 1994 door in een keer 12 procent te halen. Daarmee bezorgde hij zowel Chirac als Balladur een nieuw gevaar op de rechtervleugel. Zij moeten nu ook een antwoord geven aan die kiezers die zich aangetrokken voelen door het hartstochtelijk nationalisme, katholicisme en regionalisme van de landedelman. Deze ridder van ver rechts mijdt iedere vergelijking met het Front National als de pest, maar in feite is zowel hij als Le Pen voor het afzweren van het Verdrag van Maastricht, het sluiten van de grenzen, het weren van immigranten en het gehoorzamen van de paus van Rome. Sterkste punt: kritiek op de corruptie in de Franse politiek. Tot nu toe blijft hij steken rond zes procent.

Dominique Voynet

De 36-jarige huisarts uit de Vogezen draagt sinds kort in haar eentje de fakkel van de ecologie in de Franse politiek. De start van haar campagne was ongelukkig: twee oudgedienden bleven het oneens met haar combinatie van groene èn linkse thema's. Ex-minister van milieu Brice Lalonde (presidentskandidaat in 1981) en Antoine Waechter (in 1988) haalden ten slotte niet de vereiste 500 handtekeningen van gekozen volksvertegenwoordigers en moesten zich terugtrekken. Toen was de groene beweging al te veel veranderd in een kibbelend kippenhok om in de peilingen nog boven de 4 à 5 procent uit te komen.

Voynet voert overigens een frisse campagne, met meer sociale dan ecologische thema's: een 35-urige werkweek zonder loonreductie, een referendum over burger-initiatieven. Voynet lijdt er volgens sommigen onder dat zij niet wil zeggen wat haar stemadvies in de beslissende tweede ronde zal zijn: kiezers zouden daardoor in de eerste ronde hun stem voor haar weggooien. Voynet daarentegen bepleit het maximale effect van een zuiver en alternatief geluid.

Jean-Marie Le Pen

De beste conferencier van de verkiezingscamapgne is voor de derde keer beschikbaar als president. De 66-jarige kandidaat geniet opnieuw van een aanzienlijke populariteit in de peilingen. Zijn Front National is veel meer een extreem rechtse beweging van ontevredenen geworden dan de virulente verjager van vreemdelingen waar de partij berucht om werd. Het legt Le Pen, immer in blazer met zilveren knopen en een helder gestreepte das, geen windeieren. Hij kan zijn beste score van 14,4 procent evenaren, al weten opiniepeilers dat geen stem zo moeilijk vooraf te meten is als die op Le Pen: vorige keren durfde de helft van de FN-stemmers tegenover enquêteurs niet uit te komen voor hun stemgedrag. 'Hartstochtelijk Frans' en 'Une France pour tous les Français' is het meest nationalistische waar Le Pen nu toe komt. Van plan de Franse soevereiniteit te heroveren op de Europese Unie, vier miljoen banen voor Fransen te scheppen en drie miljoen immigranten te repatriëren. Nog steeds een geduchte factor die de rechter vleugel van kandidaten als Chirac en Balladur bedreigt.

Arlette Laguiller

Notre Arlette, zoals zij algemeen en met enige vertedering wordt genoemd, is voor de vierde keer kandidaat. “Ik word geen president, maar Robert Hue ook niet, en Lionel Jospin waarschijnlijk evenmin. Daarom kunt u beter op mij stemmen. Dat vergroot de kans dat er iets verandert in dit land.” De 55-jarige employée van Crédit Lyonnais is kandidaat voor de trotskistische Lutte Ouvrière. Ze nodigt arbeiders uit zo massaal op haar te stemmen dat straks “in een derde ronde, op straat” het volk echt zal laten zien wat er veranderen moet in Frankrijk. “Waarom horen we alleen maar van u als er weer een president moet worden gekozen”, vroeg een Franse tv-journalist haar vorige week. “Omdat u me tussentijds nooit om mijn mening vraagt”, was het even felle als stralende antwoord. Laguiller, die ongetrouwd en tegen het huwelijk is, spreekt met een unieke combinatie van ijzeren logica en charme. In afwachting van de revolutie wil Laguiller de overige kandidaten dwingen meer te doen tegen de schande van massale werkloosheid en dakloosheid.

Jacques Cheminade

De grote onbekende in deze verkiezingen kwam pas op het wettelijk laatste moment te voorschijn. Cheminade (53) bleek het vereiste aantal handtekeningen van volksvertegenwoordigers te hebben veroverd, waar meer bekende kandidaten daar niet in slaagden. Intussen is deze ex-secretaris generaal van de Europese Arbeiders Partij solide op nul procent in de peilingen terecht gekomen. Hij was al onbekend, inmiddels blijkt hij een veroordeling achter de rug te hebben en klagen verschillende van de lokale politici die hem steunden dat zij door zijn afgezanten misleid zijn: voor rechtse handtekeningen hielden zij een rechts verhaal, voor linkse ontvouwden zij een bevlogen links programma. Hij houdt verhalen over de verderfelijke werking van het kapitaal in de wereld en wenst de Franse industrie te beschermen tegen alles wat tegen kan zitten. Internationale solidariteit staat hoog in zijn vaandel. Niemand heeft Cheminade nog op een verkiezingstoespraak of publieke bijval kunnen betrappen.