Muziek van Lilien, Smit en Wertheim; Cd joodse componisten: 'daad van herinnering'

Modern Times: Dutch Jewish Composers. Composities van Leo Smit, Rosy Wertheim en Ignace Lilien uit de periode 1928-1943. Channel Classics CCS 7995. Herdenkingsconcert 4 mei: met o.a. werken van Rosy Wertheim en Leo Smit. Beurs van Berlage, Amsterdam.

Vandaag verschijnt de cd Modern Times met muziek van drie Nederlandse joodse componisten, die werd gecomponeerd voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Uit hun muziek blijkt een zeer internationale oriëntatie.

Leo Smit was dertig jaar toen hij zijn hommage aan typemachinefabrikant Remmington componeerde. Het pianostuk was een vervolg op het twee jaar eerder voltooide eerbetoon aan Sherlock Holmes. Smit (1900-1943) schreef beide pianocomposities in Parijs, waar hij woonde tussen 1927 en 1937. De hommages zijn geestige miniaturen die opvallen door een combinatie van speelse fantasie en ambachtelijke beheersing. Ze ademen een ironie die doorgaans ver te zoeken is in Nederlandse composities van voor de oorlog.

De twee pianostukken van Leo Smit staan op de compact disc Modern Times - Music by Dutch Jewish Composers 1928-1943. De cd wordt vandaag in het Joods Historisch Museum in Amsterdam gepresenteerd als “een daad van herinnering” - in het Hebreeuws 'kaddish'. Naast muziek van Leo Smit zijn op de cd kamermuziekwerken te horen van Rosy Wertheim (1888-1949) en Ignace Lilien (1897-1964), evenals Smit van joodse afkomst. De cd is een initiatief van fluitiste Eleonore Pameijer en pianist Frans van Ruth.

Aanleiding was een concert vorig jaar november in het Joods Historisch Museum waar onder meer muziek van Smit, Wertheim en Lilien op het programma stond. Directeur Jared Sacks van Channel Classics, die eerder cd's uitbracht met muziek uit het Duitse concentratiekamp Theresienstadt, heeft zich ingespannen om de cd in zeer korte tijd te produceren. Behalve door de initiatiefnemers worden de stukken van Smit, Wertheim en Lilien gespeeld door celliste Doris Hochscheid en violiste Marijke van Kooten. Marianne Kweksilber zingt de Trois Chansons uit 1939 van Rosy Wertheim.

Leo Smit, Rosy Wertheim en Ignace Lilien deelden niet alleen hun religieuze achtergrond, maar ook hun kosmopolitische instelling. Alledrie verbleven ze kortere of langere tijd buiten Nederland. Lilien werd geboren in de Poolse stad Lemberg, het tegenwoordige Lwow. Op zijn zeventiende reisde hij op de fiets door langs de grote Europese musea. Tijdens zijn bezoek aan Nederland werd hij verrast door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Hij besloot hier te blijven en volgde naast zijn muziekstudie een opleiding tot scheikundig ingenieur in Delft. In die functie maar ook als pianist reisde hij vele malen door Europa en naar Zuid-Amerika.

Aan Liliens Modern Times Sonate voor viool en piano ontleent de cd zijn titel. Of Lilien heeft willen verwijzen naar de gelijknamige film van Charlie Chaplin is niet duidelijk, maar zowel de film als de sonate dateren uit 1935. In het laatste deel verwerkte Lilien jazz-invloeden en muziek uit Zuid-Amerika. Het deel was zo populair dat het als 'Rondo Brésilien' zelfstandig werd uitgegeven. Bij het overlijden van Lilien in 1964 schreef Wouter Paap in Mens en Melodie: “Lilien bekommerde zich minder om de gave, weloverwogen vorm dan om de directe, vaak overrompelende uitdrukking van zijn gemoedsgeladenheid.”

Tussen 1940 en 1945 wist Ignace Lilien aan de aandacht van de Duitsers te ontsnappen en hij overleefde de oorlog. Dat geldt ook voor Rosy Wertheim, dochter van een rijke Amsterdamse bankier. Wertheim studeerde harmonie en contrapunt bij Bernard Zweers en Sem Dresden en gaf in de jaren twintig les aan het Amsterdamse Muzieklyceum. Gedreven door haar sociale gevoel leidde ze een koor van arme kinderen.

In 1929 vertrok ze naar Parijs. Ze bleef er zes jaar en ontmoette er Milhaud, Honegger, Ibert en Jolivet. De Sonatine voor cello en piano die ze in haar Parijse periode schreef, doet denken aan Albert Roussel. Gebruikmakend van gematigd moderne middelen, ontwikkelde Wertheim een herkenbare stijl in het laatromantische-impressionistische idioom. Van de muziek van Schönberg en de zijnen moest ze weinig hebben, zoals ze vaststelde in 1935 toen ze een jaar in Wenen woonde. Na een verblijf in New York, keerde Wertheim in 1937 terug naar Nederland. Tijdens de bezetting dook ze onder. Tussen 1939, het jaar waarin ze de Trois chansons voor sopraan, fluit en piano schreef en haar dood in 1949 heeft Rosy Wertheim niet meer gecomponeerd.

Net als Wertheim studeerde Leo Smit bij Zweers en Dresden en vertrok hij in de jaren twintig naar Parijs. Hij had op dat moment al enige naam als componist, want het Concertgebouworkest had onder leiding van Cornelis Dopper in 1925 zijn Silhouetten uitgevoerd. Het stuk heeft een foxtrot als laatste deel. De critici tonen zich verward door 'het gebruik van de eigenaardige klankcombinaties van den neger-achtigen jazzband'. Ze rekenen hem tot de 'ultra-modernen', verwijzen naar Strawinsky en vragen om 'gezonder' werk.

In Parijs had Smit veel contact met de Groupe des Six. In navolging van Weill, Ibert en Auric schreef hij filmmuziek. Daarnaast componeerde hij voor uiteenlopende kamermuziekbezettingen, werken die destijds regelmatig werden uitgevoerd, onder meer door de harpiste Rosa Spier. De muziek die Smit componeerde tijdens zijn tien Parijse jaren is overwegend Frans georiënteerd en getuigt van een speelse muzikale intelligentie.

Van de drie componisten op de Modern Times-cd heeft Smit het meest een eigen gezicht. Dat komt vooral omdat hij anders dan Lilien en Wertheim elementen uit de populaire muziek van die tijd gebruikte, zoals jazz en café-muziek. Deze invloeden verwerkte hij met veel gevoel voor maat en vorm; impulsiviteit en intellect gingen bij Smit hand in hand.

Leo Smit keerde in 1937 terug naar Nederland, waar zijn betekenis als componist toenam. Pierre Monteux en Eduard van Beinum voerden met het Concertgebouworkest composities van hem uit. In 1939 begon hij aan een Sonate voor fluit en piano. Vier jaar later, in februari 1943 legde hij de laatste hand aan het langzame middendeel, dat behoort tot het mooiste dat hij schreef. In april van dat jaar werd Leo Smit, die weigerde onder te duiken, door de Duitsers op transport gesteld. Hij is omgekomen in het vernietigingskamp Sobibor.