Sant' Agostino neemt huilende madonnina bloedserieus; Wachten op het wondertoerisme

De pastoor en zijn parochie in Sant' Agostino geloven er heilig in: de uit Bosnië afkomstige madonnina heeft bloed gehuild. Ze hebben, tegen de instructies van het Vaticaan in, de steun van de bisschop van het naburige Civitavecchia, maar de justitiële autoriteiten hebben het beeldje in de ban gedaan. Valt de madonnina ten prooi aan ontluisterende tests of wordt Sant' Agostino een nieuw Lourdes? Reportage van een katholieke kermis in wording.

De weg naar het wonder wordt geflankeerd door een rij geurende eucalyptusbomen. Een stuk vlak land tussen kale bergen en een glinsterende zee. Het zout hangt in de lucht. Langs de weg bloeien voorjaarsbloemen, maar de schoonheid daarvan wordt gebroken door de meedogenloze strepen die lange rijen elektriciteitsmasten door het landschap trekken. Aan de horizon priemen wit-rood gestreepte schoorstenen van een centrale de lucht in. Wie zegt dat een wonder alleen maar in een lieflijke omgeving kan gebeuren?

De eerste stop is een kleine villa aan de rechterkant. Een groot hek van gaas moet de jonge aanplant in de tuin beschermen. De meeste luiken zijn dicht. Binnen klinken stemmen, maar als je aanbelt bewegen alleen de vliegenslierten voor de open deur even. Niemand komt naar buiten. Laat ons alstublieft met rust, staat op twee bordjes links en rechts van de poort. Een tiental mensen staat te turen door het gaas, te kijken naar de bordjes. Een enkeling prevelt iets wat een gebed zou kunnen zijn.

Ook de kleine Jessica laat zich deze dag niet zien. Het nieuwe is eraf, van de tv-camera's en de radiomicrofoons. Dit blonde meisje van zes jaar is de eerste die tranen van bloed heeft zien komen uit de ogen van de Madonnina, het kleine witte beeldje dat vorig jaar door haar vader in de tuin was gezet, tegen de elementen beschermd door een zelfgemaakt grotje van stenen. Ze heeft zich laten aanraken door mensen die meenden dat ze was uitverkoren door Maria. Ze heeft de tekeningen laten zien die ze gemaakt heeft van een madonna omgeven door engelen, ze heeft verteld hoe ze droomt van de Madonnina.

De tekst op de bordjes maakt duidelijk dat het de familie Gregori, zoals de eigenaars van het huis heten, teveel is geworden. De Madonnina is hier niet meer, staat op het bordje. Wie wil bidden moet naar de kerk gaan, een paar honderd meter verder, links. Laat ons met rust. Bij de kerk wuift een keten van jongeren de auto's een geïmproviseerde parkeerplaats op. Een grote wals is aan het einde nog meer grond aan het egaliseren, om de verwachte invasie met Pasen het hoofd te kunnen bieden.

De afgelopen weken lijkt er een golf van wonderen door Italië te gaan, vooral door het zuiden. Op veel plaatsen duiken huilende madonna's op, en andere heiligen zijn ook al mee gaan doen. Het nieuws begint te lijken op verkeersinformatie. De berichten van woensdagmorgen: nieuwe tranen zijn gesignaleerd in de buurt van Piacenza, in twee dorpjes in de omgeving van Pisa, in een wijk van Cagliari. De kroon op die ochtend spant het stadje Sant'Antonio Abate, bij Napels. Daar zijn vrijwel tegelijkertijd twee iconen van Maria, een beeld van Christus en een beeld van de Italiaanse heilige Padre Pio gaan huilen. De gelovigen kunnen overal in het land terecht, maar de meeste aandacht gaat toch uit naar dit gehuchtje dat valt onder de havenstad Civitavecchia, een uur rijden ten noorden van Rome. Dagelijks herinneren de kranten en de tv-journaals er met uitgebreide berichten aan dat het hier, in Sant' Agostino, allemaal is begonnen.

Lourdes

“Al die wonderen bij ons in het zuiden vertrouw ik niet”, zegt een jonge Napolitaan. Maar deze Madonnina intrigeert hem. “Ik weet niet of het echt een wonder is, maar ze kunnen het niet verklaren.” Daarom is hij met zijn vriendin en een bevriend stel komen kijken - voor bidden ziet hij vooralsnog geen reden. Bijna drie uur rijden, terwijl iedereen weet dat het madonnabeeld hier niet meer is, dat de justitie er beslag op heeft gelegd? “Je weet nooit”, zegt zijn vriendin. “We zijn tenslotte ook naar Lourdes geweest.”

Dat is het toverwoord. Sant'Agostino als het Lourdes aan de Tyrrheense Zee. De pastoor, de bisschop, de burgemeester en de restauranthouder hopen erop, geloven erin, ieder op hun eigen manier. De een voelt zich uitverkoren, de ander bespeurt zaken voor een stad waar meer dan twintig procent van de bevolking zonder werk zit. “Of het een wonder is of niet moeten we aan de vrije keus van ieder overlaten”, zegt de linkse burgemeester van Civitavecchia, Pietro Tidei. Zijn partij, de Democratische Partij van Links, heeft hem op de vingers getikt omdat hij wat al te enthousiast meedoet in de katholieke kermis. “Ik ben een kleinzoon en een zoon van communisten, maar ik ben allereerst een manager”, antwoordt Tidei daarop. “Iedere bestuurder heeft de plicht de mogelijkheden voor economische groei te onderzoeken die zich voordoen. In een wereld waar de mensen honderden madonna's vereren, doet eentje meer niemand kwaad.”

Daarom wordt nu met man en macht gewerkt om dit bescheiden kerkje gereed te maken voor de verwachte invasie van pelgrims. De buitenmuren hebben een verfje gekregen. De trap is vervangen door een opgang die ook door rolstoelen te nemen is. Het gras krijgt water, het pleintje van asfalt wordt schoongeboend door een legertje vrouwen, en hun vrolijke geklets wordt overstemd door het snerpende geluid van steenzagen.

“We zijn allemaal vrijwilligers”, vertelt een man die in de weer is met drankhekken en rood-witte linten om de zaak af te zetten. Gelooft hij in het wonder? “Ik zeg geen ja en ik zeg geen neen”, is het antwoord. “Maar ik zal iemand roepen die daar beter op kan antwoorden.” Dan haalt hij zijn vriend Paolo erbij, die bij de plaatselijke gezondheidsdienst werkt.

“Ik heb het gezien, met mijn eigen ogen”, vertelt Paolo wat verlegen. “Op 4 februari om half negen. Er werd al twee dagen gesproken over dat beeld in de tuin van Gregori, en toen ben ik gaan kijken. Ik stond op niet meer dan een meter van het beeld, en toen zag ik hoe twee dikke druppels bloed langzaam naar beneden liepen over het gezicht van de Madonnina. Over de rechterwang ging de straal recht naar beneden, maar links liep het bloed, tegen de zwaartekracht in, weg in de richting van het oor.” Een wonder dus? “Ik heb er lang over nagedacht. Ik weet het niet. We kunnen de zaak beter even laten rusten. Het is nu allemaal zo emotioneel.”

Ondertussen helpt hij mee bij de voorbereiding op de verwachte bedevaarten. Er worden grootse plannen gemaakt. Een kolossaal heiligdom voor duizend mensen dat zou moeten komen achter de huidige kerk, waar nu grote kassen met bloemen staan. Een hotel voor de bezoekers. Termen waarbij gebruik wordt gemaakt van het warme zwavelhoudende water in de grond. Sommigen verwijten de burgemeester en de bisschop van Civitavecchia grootheidswaan, dagdromerij. Maar ook nu komen er al bezoekers, al is er niets te zien, al trapt het Vaticaan op allerlei manieren op de rem.

Nieuwsgierigheid lijkt voor de meeste bezoekers belangrijker dan devotie, ook al omdat het beeld er niet is. Voor sommigen is het een dagje uit. Hele gezinnen lopen likkend aan een ijsje om het kerkje heen. Anderen hebben zich keurig opgedoft en lopen eerbiedig het zaaltje naast de kerk binnen, waar een altaar is geïmproviseerd. “Er zal vertroosting zijn na de tranen”, heeft de pastoor op een bord geschreven. “Laten we ons erop voorbereiden de Madonnina met liefde te ontvangen.”

“Mijn hoofd zegt dat het geen wonder is, maar mijn hart aarzelt”, vertelt een oudere man. “Je kan nu eenmaal niet alles begrijpen.” Een meisje in grunge-outfit heeft geen twijfels. “Natuurlijk is het een wonder. Het is een teken. De wereld gaat kapot.” Een van de mannen uit de buurt die komen kijken naar de wondertoeristen, moet erom lachen. “Wat nou wonder. Laat de pastoor maar eens uitleggen van wie dat wonder komt. Er staat toch geschreven dat je geen afbeeldingen mag vereren?” Zijn vrouw en haar moeder giechelen om zoveel vermetelheid, maar delen die scepsis niet. “Ik geloof dat het een wonder is, want mij is ook zoiets overkomen”, zegt de moeder. “Toen ik in 1955 doodziek in een ziekenhuis in Bologna lag, is de heilige Antonius 's nachts gekomen en die heeft me over mijn voorhoofd gestreeld. De volgende ochtend was ik helemaal beter.”

Onzekerheid

De behoefte aan een wonder is kennelijk groot, gezien de enorme belangstelling die de huilende madonna's en heiligen overal in het land trekken. Sociologen verklaren dat uit een gevoel van onzekerheid, van crisis, dat is aangewakkerd door de verwarde politieke situatie. Een lokale tv-zender in Cagliari, op Sardinië, heeft die goedgelovigheid in beeld gebracht. Twee verslaggevers hebben vorige week een beeldje van Antonius met hun bloed ingesmeerd en waren er toen voor gaan staan om mensen te wijzen op dit nieuwe wonder. Terwijl de camera draaide zonder dat zij het zagen, bleken tientallen mensen bereid om grif in het wonder te geloven.

Betekent dit dat echt geloof geen twijfels kent? Voor het Vaticaan ligt dat precies andersom. Wie gelooft heeft geen wonderen nodig om te blijven geloven, en wie niet gelooft laat zich toch niet overtuigen. Na weken van stilte hebben verscheidene hoge kardinalen openlijk hun scepsis laten horen en gewaarschuwd tegen te snelle conclusies. De Osservatore Romano, de krant van het Vaticaan, en Radio Vaticaan hebben er nog geen enkele aandacht aan geschonken. Andere katholieke media praten er slechts mondjesmaat over, zelfs Radio Maria, de zender op Elba die ook in Civitavecchia goed te ontvangen is. Kardinaal Rosalio José Castillo Lara, de man die het bestuur voert over Vaticaanstad, prijst de bereidheid van mensen om te aanvaarden dat er zaken zijn die niet op rationele manier zijn te verklaren. “Maar het is iets anders dat je uit alle macht een wonder wilt zien in ieder fenomeen dat op het eerste gezicht onverklaarbaar is. Dat is erg gevaarlijk. Het is een karakteristiek van het einde van een millennium. De geschiedenis leert dat bij het naderen van het jaar 1000 eveneens het einde van de wereld werd verwacht en zich onder mensen een sterk religieus gevoel ontwikkelde. Maar we moeten oppassen voor valse boodschappen die niets te maken hebben met het geloof.”

Een andere hoge kardinaal, Silvio Oddi, waarschuwt dat er jaren overheen gaan voordat de katholieke kerk een wonderbaarlijk gebeuren officieel als wonder erkend. Deze eeuw zijn er bijvoorbeeld 295 Mariaverschijningen geweest: huilende madonna's, zingende madonna's, naar rozen geurende madonna's. Slechts elf van deze verschijningen zijn officieel erkend door het Vaticaan. “In de katholieke kerk is er steeds een klassenstrijd geweest tussen het volk dat wil geloven en de clerus die koste wat het kost het mysticisme van de massa wil afremmen,” constateert Vittorio Messori, de journalist achter het pauselijke boek Over de drempel van de hoop.

De pastoor van het kerkje, don Pablo Martin, een Spaanse priester die al geruime tijd in Italië is, houdt zijn opties open. “Ik weet niet of het een wonder is, maar ik kan het niet verklaren”, zegt hij. “Iedereen moet hierover denken op de manier waarop hij kan denken. Iedereen ziet naar de mate dat hij in het licht staat.” In de kerk wordt een speciale nis gemaakt waar de Madonnina moet komen te staan. Het is ook een beetje zijn beeld, ook al komt het van de familie Gregori. Don Pablo had het beeldje vorig jaar voor de Gregori's meegenomen uit Medjugorje, het bedevaartsoord in Bosnië. Hij voelt er zich persoonlijk verantwoordelijk voor. “Ik heb met mijn eigen ogen het bloed onder de ogen gezien”, vertelt hij. Hij begreep meteen dat hier iets bijzonders aan de hand was. “Ik was verrast en verwonderd, maar ook bevreesd. Dat zoiets juist mij overkomt. De verantwoordelijkheid die dat op mij legt als pastoor. De Heer heeft een grap met mij uit gehaald, een grap van liefde, dacht ik, een van de grappen die je heel serieus moet nemen. En op dat moment begon het mij te duizelen.”

Over de betekenis van de tranen heeft hij lang nagedacht. Misschien is het een antwoord van Maria op de gebeden die de parochie eind vorig jaar gezamenlijk aan haar heeft gericht. Misschien is het een eerbewijs aan priesters en andere religieuzen, want de madonnina is voor het eerst gaan huilen op 2 februari, een dag die is gewijd aan het religieuze leven. “Er is nog een andere betekenis die overduidelijk is voor mij. We leven in een eeuw die in de geschiedenis zal komen als die van de waanzin van de mens, van de trots, de hoogmoed en de arrogantie die de menselijke wezens vernietigt. De Heer heeft ons een teken willen geven dat we de andere kant op moeten gaan.” Maar een pasklaar antwoord heeft hij niet. “Iedereen moet in zichzelf kijken, zijn geweten onderzoeken, en als hij dat met aandacht doet, zal hij begrijpen.”

Na het gesprek loopt hij snel weer weg. Een groepje mensen staat op hem te wachten, voor uitleg over het wonder, voor raad over wat ze moeten geloven. Anderen lezen aandachtig de gedenksteen in de muur, waarop staat waarom de kerk naar de heilige Augustinus is vernoemd. Op deze plaats zou Augustinus, een van de belangrijkste kerkvaders van de katholieke kerk, aan het einde van de vierde eeuw hebben gemediteerd over de Heilige Drieëenheid, het katholieke geloof dat God de vader, Christus en de Heilige geest in één figuur zijn verenigd. Zijn conclusie op deze plek was dat het net zo onmogelijk was om het mysterie van de drieëenheid te begrijpen als om al het water van de zee over te scheppen in een kuil. Is het wonder van de Madonnina net zo moeilijk te begrijpen?

“Wanneer komt de madonna nu naar buiten?” vraagt een klein meisje ongeduldig aan haar vader. Deze legt nog een keer uit dat het beeld niet hier is. Het zal nog wel even duren voordat de Madonnina in de nis komt die binnen in de kerk voor haar is gemaakt, als dat ooit al gebeurt, want de bisschop heeft daar felle ruzie over met de justitie. Het beeld staat bij de bisschop thuis, maar het is op last van de justitie in een verzegelde kast gezet. “De Madonnina is gearresteerd”, roept de bisschop boos. En de kleine Jessica Gregori, die de tranen als eerste had gezien, vertelt dat de madonna haar in een droom heeft verteld dat ze niet op een donkere plaats wil blijven.

Aanraken

Bisschop Girolamo Grillo is een van de gangmakers achter de commotie rondom de Madonnina. De eerste tijd heeft hij zich op de vlakte gehouden, maar in het midden van vorige maand kon hij zijn enthousiasme niet meer voor zich houden. “De madonna heeft in mijn eigen handen gehuild”, vertelde hij op het tv-journaal. “Ik heb een traan langzaam uit de ogen zien glijden, tot onder haar hals.” Zijn zuster was erbij. Die had het bloed durven aanraken en zie, het was meteen verdampt. De bisschop mocht het niet zeggen na zijn strenge instructies vanuit het Vaticaan, maar maakte iedereen duidelijk wat hij dacht: Miracolo.

Toen werd het procureur Antonio Albano teveel. Zijn eigen huishoudelijke assistent was ook al gaan bidden voor het hek van de Gregori's. Zijn moeder heet Maria en zijn drie dochters heten Cristina Maria, Irene Maria en Eleonora Maria, maar zijn geloof gaat niet zo ver dat hij alles wat er rondom het Mariabeeld in Sant' Agostino gebeurt voor waar wil aannemen. Hij zegt te willen voorkomen dat duizenden mensen in aanbidding op de knieën vallen voor een beeldje waarmee mogelijk is geknoeid. “Ik ben Napolitaan en een beetje nuchterheid maakt deel uit van mijn aard”, zegt hij. “Bovendien vraag ik me af waarom de madonna's altijd in het zuiden huilen, maar nooit in Bolzano of Turijn.”

Hij heeft beslag laten leggen op het beeld en een nieuw onderzoek gelast. Eerdere tests hebben al een paar gegevens opgeleverd. De rode vloeistof op de wang van de Madonnina is inderdaad bloed, maar dan mannenbloed. Theologen hebben hier wel een verklaring voor: de tranen zouden verwijzen naar het lijden van Christus. Sceptici denken meer in de richting van bedrog. Röntgenfoto's hebben uitgewezen dat er geen pompjes of andere mechanismes zijn verstopt in het beeld. Volgens een onderzoeker van de universiteit van Pavia is zoiets ook niet nodig. De chemicus Luigi Garlaschelli, die al eerder het vloeibaar worden van het bloed van de Napolitaanse heilige San Gennaro heeft afgedaan als een oude truc, heeft een simpele verklaring. Een beeld van kalk wordt met een vloeistof doordrenkt, maar dat is van buiten niet zichtbaar omdat er een laag vernis overheen gaat. Twee kleine gaatjes in het vernis bij de ogen kunnen ervoor zorgen dat, als het beeld gaat 'zweten', zoals dat in beeldhouwersjargon heet, het net lijkt alsof er tranen uit de ogen komen. Bisschop Grillo heeft de procureur afgeschilderd als een satan en gedreigd met een aanklacht bij het orgaan dat toezicht houdt op de rechterlijke macht. Een dag later heeft hij dat laatste weer teruggenomen. Waarschijnlijk is dat gebeurd na een boze reactie uit het Vaticaan, maar de katholieke kerk wilde toch een signaal geven dat de justitie zich niet al te veel met kerkelijke zaken moet bemoeien. Daarvoor werd de Poolse kardinaal Andrzej Maria Deskur ingezet. “Wie zegt dat de Madonnina niet huilt heeft geen goed geweten”, zei kardinaal Deskur maandagavond op een gebedsdienst in de kathedraal van Civitavecchia. Volgens hem gedraagt de justitie zich in strijd met artikel 19 van de grondwet, waarin de vrijheid van godsdienst is vastgelegd. “De Italiaanse grondwet staat in artikel 19 ook de aanbidding van een aap toe, en kan daarom niet de inbeslagname rechtvaardigen van een object van verering als de Madonnina”, zei hij tegen het dagblad La Repubblica.

Het zal nog wel even duren voordat het beslag op het beeld wordt opgeheven. De justitie neemt de tijd voor haar onderzoek, in de hoop dat in de tussentijd de gemoederen tot bedaren komen. Ook prominente kardinalen blijven olie op de golven gieten. Maar de burgemeester heeft alvast de onderhandelingen geopend met een cruisemaatschappij voor de mogelijke overkomst van hotelboten.

Voor de bisschop is het wonder geschied: de Madonnina heeft gehuild. De burgemeester, en met hem heel de buurt, hoopt dat massaal mensen komen kijken. Met zijn grote werkloosheid zou dat voor Civitavecchia en omgeving een geschenk uit de hemel zijn. Voor de burgemeester moet het wonder nog komen.