Yin & Yang in een Verborgen Rijk

De lotusbloem hangt in een mandje in het water, en de theeplanten staan in potten, want vorst is funest. Maar verder is de nieuwe Chinese tuin in de Hortus Haren een nauwkeurige kopie van een zestiende-eeuwse privétuin van een Ming-ambtenaar.

Het verborgen rijk van Ming, Hortus Haren, Kerklaan 34, Haren. Vanaf 13 april dagelijks geopend van 9-17u. Toegang voor de Chinese tuin en de Hortus: volwassenen ƒ12,50; kinderen ƒ7,50; Pas 65 ƒ11 en Museumjaarkaart gratis. Inl 050-632010.

In een Chinese tuin zijn bamboe, thee en het motief van de draak belangrijke elementen.'' Karin Zomer, woordvoerster van de Hortus Haren wijst ter illustratie om zich heen. Naar de versgeplante 'vrienden van de winter' die vlak na de toegangspoort staan. Naar de maanvormige poort in de 'muur van de vliegende draak,' die leidt naar de 'tuin van de kunst van het theemaken'. En naar de drakekoppen aan het dak van het 'Kreunen van de draak theehuis'.

We staan in het Verborgen Rijk van Ming, een authentieke Chinese tuin in de Hortus Haren, die gisteren door koningin Beatrix is geopend. Over het initiatief voor de tuin doet een bijna apocrief verhaal de ronde. De vorige burgermeester van Groningen, Staatsen, at in 1986 een vegetarische maaltijd in een tempel in Shanghai en liet zich ontvallen dat Groningen eigenlijk ook zoiets moest hebben. Hij kon niet bevroeden hoe serieus de Chinezen zijn opmerking zouden nemen: bij thuiskomst lag er al een offerte in de bus en de Chinezen informeerden de daarop volgende jaren regelmatig naar de plannen voor een vegetarisch restaurant. Groningse ambtenaren reisden af naar Shanghai om de haalbaarheid van een dergelijk project te onderzoeken, en bijna tegen de verwachting in kwamen ze terug met allerlei ideeën, waarvan het aanleggen van een tuin de meest realistische was.

De Hortus Haren bleek daarvoor een geschikte locatie. Om meer bezoekers te trekken, noodzakelijk na de afstoting door de Rijksuniversiteit Groningen, wilde de Hortus immers landentuinen aanleggen. De onderhandelingen liepen door de studentenopstanden in 1989 vertraging op, maar in 1991 konden geldschieters worden gezocht om de benodigde 7,5 miljoen gulden bij elkaar te krijgen. In december 1993, toen de vergunningsprocedures waren doorlopen, begonnen de werkzaamheden.

Het Verborgen Rijk van Ming is een replica van een middelgrote privétuin uit de Ming-dynastie (1368-1644). Voor hoge ambtenaren in het keizerrijk was een tuin bij uitstek geschikt om de streng gereglementeerde confucionistische maatschappij te ontvluchten. Want zoals een Chinees gezegde het uitdrukt: een ambtenaar in functie hangt het Confucionisme aan, daarbuiten is zijn houding Taoïstisch. In tegenstelling tot de leer van Confucius, die door de nadruk op deugd en gehoorzaamheid een conformistische houding in de hand werkt, heeft de mens binnen het Taoïsme een grotere individuele vrijheid. Tao is de oer-oorzaak van de wereld die de twee tegengestelde en elkaar aanvullende krachten Yin (het vrouwelijke) en Yang (het mannelijke) in zich verenigt. Volgens de Taoïstische leer moet een wijs mens meditatief en begeerteloos verzinken in het eeuwige en eenheid met de natuur nastreven.

Gesteund door de Tao voorzag een privétuin in een behoefte van de Ming-ambtenaar. In zijn ommuurde tuin kon hij zich terugtrekken om te mediteren of om inspiratie op te doen voor een gedicht, maar hij kon er ook vrienden uitnodigen om schilderijen en calligrafie te bekijken. Of een festival ter gelegenheid van het maanfeest organiseren.

In Haren heeft men er alles aan gedaan om zo'n rustgevende en inspirerende omgeving te reconstrueren. Onder leiding van professor Le Wei Zhong, stadstuinarchitect van Shanghai, hebben 42 Chinezen met traditionele technieken een 6500 vierkante meter grote tuin aangelegd, met materiaal dat uit China werd aangevoerd. Slechts de aanpassingen aan het noordelijke klimaat en de brandvoorschriften, en de hellinkjes voor rolstoelgebruikers, wijken af van zestiende-eeuwse voorbeelden.

Le Whei Zhong liet zich leiden door de belangrijke principes van het Chinese tuinontwerpen, zoals de aanwezigheid van Yin (vloeiende natuurlijke vormen) en Yang (hoekige vormen van gebouwen), het nabootsen van de natuur en het sturen van de aandacht van de bezoeker. Zij zorgen voor de karakteristieke elementen die de Chinese tuin zo afwijkend maken van wat wij in Europa kennen: de prominente aanwezigheid van donkerrood geschilderde bouwwerken en het onoverzichtelijke, besloten karakter.

Vanwege de beperkte ruimte kan de natuur in een privétuin niet op ware grootte worden nagemaakt. Het is bovendien alleen de keizer, Zoon van de Hemel op Aarde, toegestaan zoiets ambitieus na te streven. 'Miniaturisering' is de oplossing: rotspartijen van geërodeerd kalksteen verbeelden bergmassieven en het 'meer van de rode karpers' staat voor een weidse watervlakte. Voor het Chinese geestesoog ontstaat zo de werkelijke natuur, waarin de essentiële onderdelen van de aarde, namelijk water en bergen, volgens de Tao de aderen en het skelet van de wereld, een plaats hebben gekregen.

Om de tuin groter te laten lijken, en om de aandacht van de bezoeker nauwkeurig te sturen, ontwierp Le Wei Zhong kronkelende paadjes langs muren, door een rots, met doorkijkjes naar stukjes tuin, het 'meer' en de 'boot', een in het water stekend paviljoen. Galerijen, pergola's en bruggetjes brengen de bezoeker bij paviljoens met kunstig bewerkte kozijnen die de natuur 'omlijsten', en uitzichtpunten waar genoten kan worden van de borders die beplant zijn met Chinese bomen en struiken.

Le Whei Zhong maakte een beplantingslijst die nauwkeurig werd uitgevoerd, maar soms moest die worden aangepast met het oog op het klimaat. De theeplanten staan bijvoorbeeld in potten en kunnen naar binnen als het vriest, net als de lotus die in een mandje in het water hangt, en in het uiterste geval werd een andere soort, met een vergelijkbare vorm, gekozen. Zo staan er bijvoorbeeld Europese prunussen en magnolia's.

Een bezoek aan het Verborgen Rijk van Ming moet een geheel Chinese sensatie zijn. In het 'Kreunen van de draak theehuis', waar de bediening in handen is van Chinees personeel, staat thee uit China en dim sum, een gestoomde Chinese snack, op de kaart. Een Chinese schilder is aan het werk en calligrafeert op verzoek de namen van bezoekers. Ook de demonstraties vliegeren, tai-chi en zijdeschilderen worden gegeven door voormalige inwoners van het Rijk van het Midden, en in het 'Duizend-dingen paviljoen' zijn Chinese souvenirs te koop.

De Hortus hoopt dat met de nieuwe aanwinst de bezoekersaantallen toenemen, zodat de tuinen rendabel geëxploitateerd kunnen worden. Karin Zomer ziet de toekomst positief: “Buiten China zijn er alleen in Montreal en Sydney vergelijkbare tuinen, de enige Chinese tuin in Europa zal vast veel publiek trekken.”