In Moskou wijkt bioscoop voor disco of autoshowroom

MOSKOU, 13 APRIL. Wie in Moskou de meest besproken Russische film van dit moment wil zien, 'Uitgeput door de zon' van Nikita Michalkov, die een Oscar heeft gekregen, kan morgen om half vier en om zes uur terecht in het Centrum voor de nationale filmkunst. Elders niet. In Moskou's grootste bioscoop, 'Oktober', draait voor de derde achtereenvolgende week 'Nowhere to Run' van de karate-expert Jean-Claude van Damme. Bioscoop 'Rusland' vertoont 'True Lies' van bodybuilder Arnold Schwarzenegger en 'Overwinning' heeft van dezelfde acteur 'Last Action Hero'. Hiermee is het Moskouse filmaanbod wel ongeveer samengevat: bijna nergens draaien zo weinig Russische films als in Rusland.

Het was met trots dat hier vorige maand het nieuws werd ontvangen dat 'Uitgeput door de zon' de Oscar voor de beste buitenlandse film was toegekend. De populaire krant Moskovski Komsomolets opende 'Oscar voor Rusland!'. De gerespecteerde Izvestija schreef bewonderend dat Michalkov 'geduchte concurrentie' uit Cuba, Thailand en Macedonië achter zich had gelaten. De regisseur-acteur zelf sprak van 'een gebeurtenis van nationaal belang'. Hij toonde zich alleen teleurgesteld dat hij slechts de felicitaties had ontvangen van de minister van cultuur en niet van de premier of van president Jeltsin.

Van “een culturele overwinning die aantoont dat in ons arme land de kunst en de geest springlevend zijn”, zoals Michalkov de toekenning van de filmprijs kenschetste, is in de Moskouse bioscopen echter weinig te merken. De filmtheaters zijn getroffen door hetzelfde geldgebrek en dezelfde chaos waarmee in Rusland bijna alle overheidsinstellingen kampen. Bioscoop-directeuren kiezen ook dezelfde oplossingen als andere managers van noodlijdend staatsbezit: zij sluiten hun onderneming of zoeken andere bronnen van inkomsten. Van de 120 bioscopen die de Russische hoofdstad vijf jaar geleden telde, zijn er nog slechts 42 open. En van die 42 hebben de meeste een andere financiële basis dan het vertonen van films.

De bioscoop 'Rusland' bijvoorbeeld, die is gevestigd op een prestigieuze lokatie in het centrum, heeft de kleine zaal verhuurd aan een discotheek. De eigenaren van deze disco 'Karo' hebben beloofd huur te betalen door de modernisering van de grote zaal voor hun rekening te nemen. Of dat er nog van komt is echter de vraag. Karo is zo'n succes geworden dat de horeca-ondernemers op dit moment ook de foyer van de bioscoop bij de nachtclub aan het trekken zijn. Bij 'Oktober' is de foyer in gebruik als showroom voor automobielen. In bioscoop Odessa zijn huishoudelijke artikelen te koop, theater 'Moskou' doet in kantoorbenodigdheden en zo verder. Het is niet duidelijk of alle opbrengsten van deze nevenactiviteiten naar de cinematografie gaan.

Pag.18: Films zijn in Rusland te duur

Het publiek lijkt het weinig te kunnen schelen. Als er dan eens een film wordt vertoond, is slechts tien procent van de stoelen bezet, zo blijkt uit cijfers van de Russische filmbond. Bij gebrek aan degelijk onderzoek kan slechts naar de redenen worden gegist, maar Raisa Fomina, distributeur bij het in 1988 opgerichte Kinocentrum van de filmbond, noemt vooral de opkomst van andere mogelijkheden om het verlangde te zien. De film die dit jaar de meeste Oscars won, Forest Gump, ligt in Moskou al maanden voor een tientje te koop op videoband. In de bioscoop is hij niet geweest. Wie nog geen videorecorder heeft hoeft niet te wanhopen: op televisie is tegenwoordig bijna elke avond een moderne Amerikaanse, Europese of Russische film te zien. En dan zijn er ook nog de immens populair geworden soaps uit Mexico en Brazilië.

Op het witte doek worden intussen vooral oudere films uit Hollywood en Azië vertoond, in ongezellig grote Sovjet-zalen waar de pianist en de verkoop van versnaperingen de afgelopen jaren is wegbezuinigd. In Rusland zelf worden nog altijd ongeveer honderd films per jaar gemaakt, onder andere met financiële steun vanuit Frankrijk, maar de bioscopen vertonen die nauwelijks meer. Sinds de staat als financier, producent en distributeur is weggevallen, zijn ze te duur geworden, vermoedt Fomina. “Ik kan ze bijna nergens kwijt. Alleen filmgekken vertonen nog Russische films.” De vraag of het publiek misschien genoeg heeft van de vaak somber stemmende openhartigheid over de situatie in eigen land - een verklaring die je soms hoort - is volgens Fomina niet te beantwoorden. “De Kip met de gouden eieren is niet eens meer in roulatie gebracht”, zegt zij over Andrej Kontsjalovski's tragikomische film over de economische hervormingen. “Dus hoe kun je dan weten wat het publiek ervan vindt?”

Loont het in het land van de Oscar-winnaar nog de moeite om naar de film te gaan? Die moeite is namelijk aanzienlijk groter dan in Nederland. Zo staat in de dagbladen wel vermeld welke film waar draait, maar niet de aanvangstijd of het adres van het theater. Het is gebruik dat de belangstellende zelf de zaal belt voor de details. Daar komt bij dat van de titels uitsluitend de Russische vertaling wordt genoemd, wat tot misverstanden kan leiden. Zo kwamen vorig jaar de bezoekers die dachten de Russische première van Paul Verhoevens' Basic Instinct bij te wonen, bedrogen uit met een karate-film uit Hong Kong die in het Chinees kennelijk ook 'Laag Instinct' heette. De nasynchronisatie bleek zich, zoals wel vaker, te beperken tot het monotoon vertolken van alle dialogen door één mannelijke stem.

Maar er zijn ook theaters waar de directeur nog niet is vergeten dat Rusland decennialang Europa's grootste filmproducent is geweest. Zoals bioscoop 'Kunst' aan de Nieuwe Arbat. Buiten aan de gevel hangen niet alleen foto's van de acteurs maar ook een groot handgeschilderd bord met de aankondiging van de film. In de foyer schenkt een dame in witte jas belletjeswijn, wodka en limonade. Op zilverkleurige schalen liggen boterhammen met kaas, worst en kaviaar e koop. De afgelopen weken, tijdens de vertoningen van Het leven en de buitengewone avonturen van soldaat Ivan Tsjonkin en Vakantie in Moskou, zat de zaal voor driekwart vol. Vol genoeg om te vergeten dat de verwarming het niet deed.