Meesterspion DDR Guillaume overleden

Günther Guillaume, de Oostduitse spion wiens ontmaskering in 1974 leidde tot de val van bondskanselier Willy Brandt, is in zijn woning in de nabijheid van Berlijn op 68-jarige leeftijd overleden. Dat heeft een vriend van de familie gisteren bevestigd. Guillaume stierf in de nacht van zondag op maandag in Eggersdorf na een hartstilstand.

Guillaume was de spil in een van de meest spectaculaire spionage-affaires van na de oorlog. Van januari 1970 tot zijn arrestatie op 24 april 1974 was Guillaume werkzaam als een van de drie naaste medewerkers van Willy Brandt in het kantoor van de bondskanselier. Hij begeleidde Brandt naar bijeenkomsten van de Bondsdagfractie en het partijbestuur van de SPD, organiseerde Brandts buitenlandse reizen, voerde zijn agenda, was aanwezig bij talloze gesprekken met binnen- en buitenlandse politici èn beheerde diens koffer met stukken en ordners.

Dat een spion zo lang zo dicht in de buurt van de bondskanselier kon komen, was al pijnlijk. Maar de uiterst succesvolle Guillaume was niet alleen de hoofdrolspeler in een sensationele spionagezaak, hij schreef tevens een van de meest ironische episodes uit de Duitse naoorlogse geschiedenis. Willy Brandt, de politicus die de Bondsrepubliek met zijn Ostpolitik had geopend naar het Oosten en de DDR daarmee de erkenning had gegeven waarom ze lang had gesmeekt, werd ten val gebracht als gevolg van spionage-activiteiten van diezelfde DDR.

Günther en Christel Guillaume 'vluchtten' in 1956 naar de Bondsrepubliek en openden in Frankfurt een winkel voor kantoorbenodigdheden. Tegelijkertijd maakte Günther carrière in de plaatselijke afdeling van de SPD. In Frankfurt kwam Guillaume in contact met Georg Leber, minister in het kabinet van Brandt. Op voorspraak van Leber werd hij benoemd tot adviseur voor partij- en vakbondszaken van de kanselier.

Jaren kon 'de kleine dikke, die niet opviel' - aldus de Süddeutsche Zeitung - onopgemerkt zijn gang gaan en geheimen doorspelen aan de spionagedienst van de DDR, waar de in 1993 veroordeelde Markus Wolf de scepter zwaaide. In het voorjaar van 1973 rook de Westduitse binnenlandse veiligheidsdienst voor het eerst onraad. In mei stapte het hoofd van de dienst met zijn bange vermoedens naar minister van binnenlandse zaken Genscher. Een dag later werd ook Willy Brandt van de vermoedens rond Guillaume op de hoogte gebracht. Harde bewijzen kon de dienst toen niet overleggen en Genscher noch Brandt achtte het nodig om actie te ondernemen.

Guillaume moest zijn meest spectaculaire operatie toen nog uitvoeren. In de zomer van 1973 begeleidde hij Brandt op vakantie naar het Noorse Hamar. In Noorwegen nam Guillaume, ongehinderd door de veiligheidsdiensten, het strikt vertrouwelijke telexverkeer tussen Brandt en het Kanzlerambt in Bonn voor zijn rekening. De berichten werden door een medewerker van de veiligheidsdienst gedecodeerd. Het origineel gaf Guillaume door aan Brandt, een kopie bewaarde hij tussen zijn wasgoed. In de linnenkast van Guillaume belandde op die manier onder andere een brief van de Amerikaanse president Richard Nixon over gesprekken die Nixon had gevoerd met de Franse minister van buitenlandse zaken Jobert over de NAVO. Op weg naar huis speelde Guillaume de kopieën in handen van een DDR-koerier.

Na de arrestatie werden Günther en Christel Guillaume door een Westduitse rechtbank uiteindelijk veroordeeld tot vijftien respectievelijk acht jaar gevangenisstraf. In 1981 werd Guillaume geruild tegen vijf Westduitse spionnen in de DDR. “Niet iedere spion brengt het tot de bondskanselarij”, zo verklaarde Guillaume destijds zijn marktwaarde.

Tijdens zijn rechtszaak heeft hij nooit toegegeven als spion voor de DDR te zijn opgetreden, noodlottig werden hem de woorden die hij sprak tijdens zijn arrestatie: “Ik ben officier van de Nationale Volksarmee van de DDR en medewerker van het ministerie van staatsveiligheid. Ik verzoek u mijn officierseer te respecteren.” Later, in zijn memoires, schreef Guillaume dat hij als 'boodschapper van de vrede', zoals de DDR-agenten werden genoemd, dezelfde doelen nastreefde als zijn baas, de 'kanselier van de vrede'.