Schrijver Jerzy Kosinski zal altijd een raadsel blijven

Bookmark, BBC2, 22.30-23.30u.

“De feiten achter zijn levensverhaal in kaart brengen, is net alsof je water probeert te vangen”, zegt producent Agnieszka Piotrowska over de schrijver Jerzy Kosinski, onderwerp van een documentaire in de Bookmark-reeks op BBC2 vanavond. “Al die misverstanden, leugens en legendes, en de honderden contradicties van mensen die hem kenden...”

Kosinski was een kind in Polen toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Hij overleefde de holocaust en schreef in 1965 The Painted Bird, volgens Arthur Miller en Ellie Wiesel één van de belangrijkste boeken van de zogenaamde holocaust-literatuur. In dat boek vertelt Kosinski het verhaal van een zes-jarige jongen die, door zijn ouders verlaten, ronddwaalt op het Poolse platteland. Hij wordt door achterlijke Poolse boeren aan sadistische handelingen onderworpen, zodat hij letterlijk met stomheid wordt geslagen.

Veel mensen veronderstelden dat dit verhaal autobiografisch was, en zelf bevestigde Kosinski dat in interviews. De Bookmark-documentaire, Sex, Lies and Jerzy Kosinski, brengt echter nieuwe informatie aan het licht. Het blijkt dat de kleine Kosinski, destijds Lewinkopf, met zijn ouders onderdook alvorens ze samen naar het afgelegen dorp Dabrowa Rzeczycka vluchtten. “Hoe kon hij zulke vreselijke dingen schrijven over mensen die zijn hele gezin hadden verborgen?” vraagt boerin Anna Szkutnik zich af.

Producent Agnieszka Piotrowska reisde naar Parijs, Polen, Aspen, Los Angeles en New York om tussen de regels van het leven van de schrijver van o.a. Being There door te kijken. In New York logeerde ze bij Kiki von Frauenhofer, weduwe van de schrijver die in 1991 zelfmoord pleegde, en die haar eigen archief openstelde.

Zelf zei hij in 1983: “De enige manier waarop je je leven kan leiden, is het te definiëren alsof het een roman is.” Dat hij van zijn leven een soort filmscenario maakte, wordt onderstreept door de vrienden met wie Piotrowska sprak. “Hij speelde zoveel verschillende rollen, dat je nooit wist met wie je te maken had”, zegt schrijver William Styron. “De mythe die hij creëerde, gaf hem iets bijzonders - en dat was heel nuttig in de literaire beau monde van New York”, aldus Zbigniew Brzezinski, minister voor nationale veiligheid onder Ronald Reagan.

Eind jaren zeventig stond Kosinski aan de top. Being There werd verfilmd met Peter Sellers, hij werd de eerste niet-Amerikaanse voorzitter van de internationale schrijversorganisatie PEN en zijn boeken werden vertaald in dertig talen. En rond die tijd begon hij vijanden te maken. “In de New-Yorkse literaire kringen ging men hem als lastig beschouwen”, zegt journalist John Corry. “Hij moest in diskrediet gebracht worden.” Er werd beweerd dat hij ghostwriters had gebruikt voor zijn boeken en ook zijn controversiële seksleven werd tegen hem gebruikt. Zijn zelfmoord is in verband gebracht met die beschuldigingen. Maar in wezen is Kosinski een raadsel gebleven, dat moet ook Agnieszka Piotrowska toegeven.