Renovatie of kaalslag

KOMT DE KOSTBARE BOUWVAL van de Great Society, het sociale-zorgbeleid van president Johnson uit de jaren zestig, in aanmerking voor renovatie of voor kaalslag? President Clinton begon zijn ambtsperiode nu twee jaar geleden met een ambtieus programma van sociale vernieuwing. Geldverslindende en ondoelmatig bevonden programma's als Medicare (medische zorg voor de ouderen) en Social Security moesten op de helling. In de plaats daarvan diende er een alle Amerikanen omvattend en betaalbaar stelsel van medische-zorgverzekeringen te komen, inclusief een nieuwe aanpak van de medische preventie. Het heeft niet zo mogen zijn. Het plan sneefde vorig jaar zomer in het Congres in het verzet van rechts en meer nog van links, volgens welke factie Clinton al te veel concessies had gedaan.

Met zijn Contract met Amerika en zijn Honderd Dagen-plan heeft de Republikein Newt Gingrich, overwinnaar in de Congresverkiezingen van november vorig jaar, nu een eerste, en gedeeltelijk mislukte, poging gedaan de federale regering in Washington in één klap van een groot deel van haar bevoegdheden en aandachtsgebieden te ontdoen. Centraal stond het constitutionele amendement om een evenwichtig budget af te dwingen, een federale begroting zonder tekort. Dat is in de Senaat gestrand.

DIRECT IN HET HUIS ten onder gingen zaken als herleving van het Star Wars-programma en het voornemen om de greep van het Congres op vredesoperaties te versterken. Ook het plan om het aantal ambtstermijnen van federale politici te beperken heeft het niet gehaald, evenmin als een maatregel om het verhogen van belastingen door het Congres te bemoeilijken. Maar het opvallendst is, dat juist op het gebied waar Clinton in zijn eerste termijn zo actief is geweest, de hervorming van de verzorgingsstaat, het Contract nog niets heeft opgeleverd.

Op het terrein van de 'entitlements', de verworven rechten, liggen dan ook voor Gingrich de diepste valkuilen en de gevaarlijkste klemmen. Bijna de helft van alle Amerikaanse gezinnen kan hierop aanspraak maken. De gezinnen met de laagste inkomens ontvangen gemiddeld 7.880 dollar aan federale tegemoetkomingen, en die met de hoogste inkomens ruim 16.000 dollar. Wie de belastingen drastisch wil verlagen, zoals Gingrich voornemens is, heeft de grote middengroep in Amerika's electoraat onmiddellijk op zijn hand. Maar wie daarvoor bezuinigingen zoekt en de verworven rechten van diezelfde groep noodgedwongen moet aantasten, heeft een probleem.

ELECTORAAL GESPROKEN zou de politieke reus, die de middengroep is, dus beter met rust kunnen worden gelaten. Maar de 'entitlements' zijn een groeifonds. Federale uitgaven ten behoeve van de infrastructuur, defensie en onderwijs vormden in Kennedy's tijd 70 procent van de begroting, nu 40 procent. Als de huidige ontwikkeling niet wordt afgeremd, zullen omstreeks 2012 subsidies en rentebetalingen op de federale schuld alle belastinginkomsten opslokken. Die vicieuze cirkel zal op de een of andere manier moeten worden doorbroken.

Gingrich gaat ervan uit dat de noodzaak van een chirurgische ingreep aan de kiezer kan worden uitgelegd. Iedere kiezer met enig gevoel voor gezonde verhoudingen begrijpt dat het rondpompen van geld niet de natuurlijke bezigheid van 's lands overheid behoort te zijn. Alleen, het evenwicht tussen verlaging van tegemoetkomingen en van belastingen dat in het algemeen nog wel te benaderen is, laat zich in het woud van gegroeide individuele aanspraken niet meer tot stand brengen. Zeker niet in een land waar het begrip 'koopkrachtplaatje' nog onbekend is.

VAN EEN AFSTAND BEKEKEN lijkt in Amerika de maatschappelijke logica te dwingen in de richting van een gezamenlijke aanpak van het Witte Huis en de meerderheid in het Congres. De uitwassen èn de tekortkomingen van de Amerikaanse verzorgingsstaat vereisen een ideologische bundeling van krachten. Ten slotte zijn ook Gingrich en de zijnen al hier en daar op de grenzen van hun revolutie gestoten. Voorlopig zeggen zij zich gereed te maken voor een tweede Honderd Dagen. Maar aansprekende slogans betekenen nog geen doelmatige politiek. Nog meer tegenslagen voor het Contract zouden nieuwe mogelijkheden kunnen scheppen voor een aangepaste presidentiële interventie. Immers, Amerika's sociale en budgettaire problematiek kan geen uitstel velen. En renovatie overtreft ten slotte kaalslag in politieke kwaliteit.