Bestaan illegale kern-markt weer bewezen

De anders zo geserreerde Neue Zürcher Zeitung liet haar reserves even varen. De vangst op het vliegveld van München van een zwarte Delsey-koffer met 363,4 gram plutonium, klaarblijkelijk afkomstig uit Rusland, en in handen van professionele smokkelaars, betitelde de krant vorige zomer als een 'apocalyptische nachtmerrie'. De Duitse Bild Zeitung vertaalde de betekenis van de plutonium-smokkel voor de huiskamer: er was voldoende plutonium gevonden om het drinkwater in heel Duitsland te vergiftigen.

De opzienbarende vondst appelleerde aan sluimerende angsten. Het uiterst gevaarlijke plutonium, tot voor kort veilig opgeborgen in serieuze laboratoria en zwaarbeveiligde reactor-installaties, was nu als illegale bagage op een reguliere Lufthansa-vlucht terechtgekomen. Het schrikbeeld dat de grondstof voor kernwapens ooit in handen van terroristen en labiele dictators zou kunnen vallen leek de werkelijkheid plotsklaps akelig dicht genaderd.

Deze keer hadden de Bundesnachrichtendienst (BND) en de Beierse politie een mogelijke catastrofe evenwel weten te verijdelen door de koffer te onderscheppen en drie smokkelaars te arresteren. De drie, Arratibel B., Eguia O. en Benitez T., moeten op 10 mei voor de rechter in München verschijnen. Hun wordt de handel en import van oorlogsmateriaal verweten en hun hangt tot tien jaar gevangenisstraf boven het hoofd.

Vrijwel onmiddellijk na het sensationele succes van de Duitse veiligheidsdienst ontstonden er echter twijfels. Waarom werd plutonium alleen in Duitsland te koop aangeboden? Was het materiaal daadwerkelijk afkomstig uit Rusland? En betrof het inderdaad plutonium van wapenkwaliteit, zoals de BND beweerde?

Met de onthullingen in Der Spiegel van deze week komt daar een belangrijke vraag bij. Heeft de BND de smokkel uitgelokt, en zo ja, is de dienst daarmee zijn boekje te buiten gegaan?

De officiële lezing van de gebeurtenissen, zoals deze zomer door de betrokken Duitse instanties gepresenteerd en gisteren tijdens een persconferentie door BND-topman Konrad Porzner nogmaals herhaald, is als volgt. De veiligheidsdienst kreeg in juli de tip van een Spaanse informant dat in Beieren een grote partij plutonium van zeer hoge kwaliteit te koop werd aangeboden. De dienst heeft daarop onmiddellijk de recherche geïnformeerd en vervolgens slechts hand- en spandiensten verleend. Het initiatief lag dus bij de handelaren.

Nee, zegt Der Spiegel nu, de BND heeft de smokkel van begin af aan uitgelokt. Eerst is via een medewerker van de Duitse ambassade in Madrid, die verantwoordelijk is voor een netwerk van Duitse informanten in Spanje, het verhaal in de wereld gebracht dat er in Duitsland interesse bestond in een grote partij plutonium. Vervolgens hebben twee BND-stromannen, de Spanjaarden 'Rafa' en 'Roberto', contact gelegd met de leveranciers. Rafa en Roberto hebben de handelaren daarna voorgesteld aan een Duitse rechercheur, die als rijke Duitse koper optrad. Met een brief van de Beierse Hypotheken- und Wechselbank, waarin de bank stelt dat de Duitse rechercheur/koper kan beschikken over 276 miljoen dollar, heeft deze de handelaren overgehaald om het plutonium naar München te brengen. Zonder initiatief van de BND geen opzienbarende plutonium-smokkel, meent het blad.

Volgens de openbare aanklager in München die het proces tegen de drie handelaren voorbereidt baseert het weekblad zich weliswaar op authentieke documenten, maar deugt conclusie niet. Volgens de aanklager is niet aangetoond dat de veiligheidsdienst zich schuldig heeft gemaakt aan een strafbaar feit. Over de vraag of de BND schuldig is aan uitlokking en in hoeverre dat strafbaar is, zal zich binnenkort waarschijnlijk ook de parlementaire commissie buigen die toezicht houdt op de Duitse veiligheidsdiensten.

In de wereld van internationale atoomspecialisten heeft inmiddels de mening postgevat dat het bij de vangst in München niet ging om plutonium van wapen-kwaliteit. Het bewuste plutonium is geanalyseerd door het Euratom Transuraneninstituut in Karlsruhe. In totaal werd 560 gram van een mengsel van uranium- en plutoniumoxyde gevonden. Daarvan was 408 gram plutoniumoxyde.

Het plutoniumoxyde bleek plutonium te bevatten waarin het plutonium-239 maar voor 87 procent voorkwam. Zogeheten weapon grade plutonium bevat ten minste 93 procent Pu-239. Euratom en deskundigen van laboratoria van het Amerikaanse DOE (Department of Energy) hebben op grond van de analyse van Karlsruhe uitgesproken dat het monster uit München zeker niets te maken heeft met wapenproduktie maar waarschijnlijk bestaat uit MOX, een moderne brandstof voor kernreactoren. MOX is een mengsel van uranium en plutonium. Het materiaal zou afkomstig kunnen zijn van een grote fabriek voor splijtstofstaven in Novosibirsk, of van een onderzoeksinstituut in Dmitrovgrad. Op beide lokaties wordt geëxperimenteerd met MOX.

Of de smokkel is uitgelokt of niet doet intussen niets af aan het gegeven dat er blijkbaar een illegale markt voor plutonium is. Of op die markt ook daadwerkelijk de grondstof voor een kernwapen - plutonium van voldoende zuiverheid in grote hoeveelheden - verkrijgbaar is blijft voorlopig ongewis.