Vaarwel, Maja Tsjiboerdanidze

Voor mensen die haar kenden schijnt het geen verrassing te zijn geweest, maar ik keek vreemd op toen ik het bericht las dat de voormalige wereldkampioene Maja Tsjiboerdanidze haar schaakloopbaan heeft beëindigd om de rest van haar leven als non in een klooster in Georgië door te brengen. “Für mich ist Gott das innere und äussere Leben!“ zo werd zij geciteerd in Der Spiegel. De beslissing kwam na een zware nederlaag. Kort geleden speelde Tsjiboerdanidze in St Petersburg de finale van de kandidatenmatches tegen Zsuzsa Polgar. De winnaar zou later in dit jaar een match spelen tegen Xie Jun, de Chinese wereldkampioene, die Tsjiboerdanidze in 1991 opvolgde. De match tussen Tsjiboerdanidze en Polgar zou tien partijen tellen, maar Polgar maakte er snel een eind aan. Ze won met 5,5-1,5. Tsjiboerdanidze schonk haar prijzengeld van 35.000 dollar aan goede doelen.

Als ze de match gewonnen had, zou ze nog even door hebben moeten schaken, omdat het onsportief en geen goed begin van een nieuw en zuiver leven zou zijn om vlak voor het eind van een wereldkampioenschapscyclus te deserteren, maar de uiteindelijke beslissing zou waarschijnlijk niet anders zijn geweest. Ze is nog maar 34 jaar, een leeftijd waarop weinig topspelers genoeg van het schaken hebben, maar het schijnt dat ze al jaren sprak over haar verlangen naar het klooster, en haar collega's merkten in toernooien soms dat de partijen haar nauwelijks meer interesseerden.

In Schachwoche wordt gesproken over haar zachtmoedige aard en de hoffelijkheid waarmee ze haar tegenstanders benaderde. Edoeard Goefeld, jarenlang haar trainer, schrijft in zijn boek My Life in Chess over de grapjes die ze altijd maakte. Die grapjes was ze nog niet verleerd toen ik haar in 1988 meemaakte in een bus die een aantal schakers van Gijon naar Madrid bracht. Ze trok de grootmeester die voor haar zat aan zijn haren en dook lachend onder de bank als hij omkeek. Ze verstopte het paspoort van een Georgische landgenoot, zodat die een paar bange minuten dacht dat hij op het Sovjet-consulaat in Madrid aan strenge meesters een pijnlijk verlies zou moeten melden. Af en toe ging ze de bus door om te presenteren uit twee grote dozen met gesuikerde nootjes. Toen ze in Madrid was uitgestapt bij haar hotel, bleef ze de paar schakers die doorgingen naar het vliegveld nog lang nazwaaien. Een aardige wereldkampioene, dacht ik. Heel wat anders dan de vechtmachines bij de mannen.

Ze was wereldkampioene van 1978 tot 1991 en afgezien van de zusjes Polgar de sterkste speelster die het vrouwenschaak heeft gekend. Haar beroemdste partij speelde ze in Tallin 1980. Het was een kwalificatietoernooi voor het kampioenschap van de Sovjet-Unie (niet voor de vrouwen, maar voor alle mensen). Alleen de winnaar ging door naar de finale, Maja Tsjiboerdanidze werd tweede. De verdienste voor de overwinning in de partij die de Parel van Tallin genoemd zou worden, ligt voor een deel bij haar trainer Goefeld. Die had de stelling na zwarts twaalfde zet al in 1973 samen met Geller geanalyseerd en een prachtige weerlegging van het zwarte spel gevonden. Mocht hij zeven jaar later zijn vondst aan zijn pupil Maja Tsjiboerdanidze doorvertellen? Het geestelijk eigendom lag voor de helft bij hem en voor de helft bij Geller. Goefeld besloot tot een compromis. Hij vertelde niet wat het nieuwtje was, maar zei alleen: “Er is in deze stelling een zet die wit in het voordeel brengt.“ Maja vond de zet natuurlijk en kon hem kort daarna toepassen.

Wit Tsjiboerdanidze - zwart Dvoiris, Tallin 1980

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 d7-d6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 a7-a6 6. Lc1-g5 e7-e6 7. f2-f4 Pb8-d7 8. Dd1-f3 Dd8-c7 9. 0-0-0 b7-b5 10. Lf1-d3 Lc8-b7 11. Th1-e1 Dc7-b6 Dit speelde Poloegajevski in 1973 in Portoroz met succes tegen Geller. Geller en Goefeld vonden nog in de nacht na de partij de weerlegging, maar ze kregen de volgende zeven jaar nooit de kans om die te spelen. 12. Pc3-d5 Dit is nog niet de zet waar het om gaat.

12...e6xd5 Na 12...Dxd4 zou 13. Lxf6 gxf6 14. Lxb5 komen. Als de zwarte dame dan wijkt, volgt 15. Pxf6+. 13. Pd4-c6! Wits vorige zet was mooi, maar wel een standaardzet in dit soort stellingen. Haar laatste zet echter, de rechtvaardiging van de vorige, is heel verrassend. Na het mechanische 13. exd5+ Kd8 14. Pc6+ Kc7 zou zwart zich goed kunnen verdedigen. 13...Lb7xc6 De opening van de e-lijn is niet te voorkomen. Na 13...d4 zou 14. e5 komen. 14. e4xd5+ Lf8-e7 15. d5xc6 Pd7-c5 16. Lg5xf6 g7xf6 17. Ld3-f5 Db6-c7 18. b2-b4 Pc5-e6 Anders 19. Ld7+ en 20. Txe7 19. Df3-h5 Pe6-g7 20. Lf5-d7+ Ke8-f8 21. Dh5-h6 d6-d5 22. Te1xe7 Kf8xe7 23. Td1-e1+ Wit moet niet te snel proberen materiaal terug te winnen, want 23. Dxh6 Dxf4+ zou goed voor zwart zijn. 23...Ke7-f8 24. Dh6xf6 Wit staat een toren achter, maar haar resterende stukken lijken, zoals Goefeld het uitdrukt, magische krachten te hebben. 24...Kf8-g8 25. Te1-e7 Ta8-f8 26. Ld7-e6 Dc7xe7 27. Df6xe7 f7xe6 28. c6-c7 h7-h5 29. De7xf8+ Zwart gaf op.

En hier de partij die waarschijnlijk Tsjiboerdanidze's laatste zal zijn geweest, de zevende matchpartij tegen Zsuzsa Polgar. De stand was 4,5-1,5 voor Polgar, Tsjiboerdanidze stond voor een hopeloze taak en waarschijnlijk waren haar gedachten al Elders.

Wit Polgar - zwart Tsjiboerdanidze

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. Pb1-c3 Lf8-g7 4. e2-e4 d7-d6 5. f2-f4 0-0 6. Pg1-f3 Pb8-a6 7. Lf1-d3 Lc8-g4 8. 0-0 Pf6-d7 9. Lc1-e3 e7-e5 10. f4xe5 c7-c5 11. d4-d5 Pd7xe5 12. Ld3-e2 Pe5xf3+ 13. Le2xf3 Lg4xf3 14. Dd1xf3 Dd8-e7 15. Le3-f4 Pa6-c7 16. Df3-g3 Ta8-d8 17. Kg1-h1 Lg7-d4 18. Ta1-e1 f7-f6 19. Pc3-e2 Ld4-e5 20. Pe2-g1 a7-a6 21. Pg1-f3 Le5xf4 22. Dg3xf4 b7-b5 23. b2-b3 Td8-b8

Dit lokt een beslissende doorbraak uit, maar zwart stond slecht, het paard op c7 staat heel ongelukkig. 24. b3-b4 c5xb4 25. c4-c5 Tb8-d8 26. Pf3-d4 d6xc5 27. Pd4-c6 De7-d7 28. Pc6xd8 Dd7xd8 29. Te1-c1 c5-c4 30. d5-d6 Pc7-e6 31. Df4-d2 Dd8-d7 32. Dd2xb4 Pe6-g5 33. Db4-c5 Tf8-e8 34. Tc1-e1 Te8-e6 35. e4-e5 f6-f5 36. a2-a4 Pg5-f7 37. a4xb5 a6xb5 38. Dc5-c7 Dd7xc7 39. d6xc7 Te6-c6 40. e5-e6 Tc6xc7 41. e6-e7 Pf7-d6 42. e7-e8D+ Pd6xe8 43. Te1xe8+ Kg8-f7 44. Te8-b8 c4-c3 Nog hopend op 45. Txb5 c2 46. Tc1 Td8 en remise. 45. Kh1-g1 Zwart gaf op.