Rusland wil meer invloed op vaststelling van prijzen voor diamanten bij De Beers

Het Zuidafrikaanse maar vanuit Londen opererende De Beers is al tientallen jaren alleenheerser op de wereldmarkt voor diamanten. Rusland, een van de grootste producenten van diamanten, wil meer invloed bij het concern. Onderhandelingen zijn zonder resultaat gebleven. In diamantcentrum Antwerpen duiken Zwitserse diamanten op - uit Rusland? “De diamantmarkt is gebaat bij rust. Nu is er onzekerheid.”

Geen enkel naamplaatje verraadt wie er gevestigd is in het anonieme kantoorgebouw in de Londense Charterhouse Street. Een comfortabel maar streng ingerichte wachtruimte doet meer aan een luxueus mortuarium denken dan aan het hoofdkwartier van de Central Selling Organisation waarmee het Zuidafrikaanse conglomeraat De Beers al zestig jaar als alleenheerser de ontwikkelingen op de wereldmarkt voor ruwe diamant bepaalt. Pas in een zwaar beveiligde kamer op een hogere verdieping is daadwerkelijk te zien dat de als Britse bankiers uitgedoste functionarissen zich met flonkerende edelstenen bezighouden. Diamanten liggen er als kiezelsteentjes in hoopjes bijeengeveegd.

In de loop der jaren hebben diamant producerende landen herhaaldelijk pogingen gedaan om aan het regime van De Beers te ontkomen. Maar het vanuit Zuid-Afrika geleide diamantkartel wist altijd snel een strategie te bedenken om de opstandelingen in het gareel te dwingen. Nu echter Rusland de strijd met De Beers heeft aangebonden, is het minder zeker of de vanuit Londen opererende heersers van de diamantmarkt het gevecht ongeschonden zullen overleven. In de kleine wereld van de internationale diamanthandel, waarvan meer dan de helft is geconcentreerd in Antwerpen, veronderstellen velen dat als gevolg van dit geschil De Beers op den duur iets van zijn macht zal moeten afstaan.

Ruslands wens om ook invloed te krijgen bij het bepalen van diamantprijzen vormt voor De Beers een probleem van ongekende omvang, erkent Joan Braune, die namens De Beers betrokken is bij de sinds 1993 jaar met horten en stoten voortgaande besprekingen met Moskou. Een nauw bij het diamantconflict betrokken Russische diplomaat, die slechts onder voorwaarde van anonimiteit wil praten, erkent op zijn beurt dat zijn land zich niet kan permitteren om De Beers de rug toe te keren. Rusland, een van de belangrijkste producenten van hoogwaardige diamant, meent dat het als gevolg van een overeenkomst met De Beers te weinig broodnodige harde valuta voor geëxporteerde ruwe diamanten ontvangt. Maar het realiseert zich tevens dat de diamantprijs zou instorten als die niet meer wereldwijd zou worden gemanipuleerd door een diamantkartel zoals De Beers dat heeft georganiseerd.

Diamanten zijn als glinsterende edelsteentjes in principe niet meer waard dan wat een gek er voor geeft. Nog in de jaren twintig kon een beperkte toename van het aanbod van diamanten een crisis op de markt bewerkstelligen. Toen Rusland na het einde van de burgeroorlog in 1921 diamanten verkocht die bij de adel in beslag waren genomen, stortte internationaal de diamantprijs in. Maar sinds De Beers in de jaren dertig een wereldwijd diamantkartel opbouwde, wordt de diamantprijs op het niveau gehouden dat De Beers wenst. Dat heeft voor diamant producerende landen het voordeel van stabiele prijzen. Maar bij het Russische ministerie voor edelstenen Komdragmet bestaat tevens de indruk dat die stabiele prijzen voor Russische diamanten aan de lage kant zijn, een situatie waarvan De Beers zou profiteren.

Het principe van het kartel van De Beers is eenvoudig. Het diamantconcern heeft contracten met alle belangrijke landen met diamantmijnen voor afname van vrijwel hun gehele produktie. Samen met de diamanten uit de eigen Zuidafrikaanse mijnen van De Beers gaan die diamanten uit landen als Botswana, Namibië, Ghana, Angola, Australië en Rusland naar Londen. Daar worden bij de Central Selling Organisation van De Beers tien keer per jaar pakketten samengesteld, die een wereldwijd geselecteerd gezelschap van 160 diamanthandelaren tegen een door De Beers vastgestelde prijs mag kopen. In die pakketten zitten diamanten van allerlei categorieën, exclusieve en minder exclusieve. Over de samenstelling van die pakketten valt vrijwel niet te onderhandelen. De Beers beheerst zo ruim tachtig procent van de handel in ruwe diamanten. Vorig jaar verkocht de Central Selling Organisation voor 4,3 miljard dollar ruwe diamant en het bracht de diamantproducenten voor verleende verkoopdiensten 500 miljoen dollar in rekening.

Als de belangstelling van consumenten voor diamanten afneemt, voorkomt De Beers dat de diamantprijs daalt door ruwe diamanten niet te verkopen maar in voorraad te houden. Volgens een woordvoerder van De Beers heeft het concern op dit ogenblik ruwe diamanten ter waarde van ruim vier miljard dollar in voorraad. De Beers neemt bij een krimpende markt ook minder af van de producenten die zo ook gedwongen worden te investeren in voorraden. Om te voorkomen dat de diamantprijs onder druk komt te staan door buiten de gereguleerde handel aangeboden diamanten, kopen vertegenwoordigers van De Beers op vele plaatsen in de wereld op de zogenaamde open markt ruwe diamanten op.

De Central Selling Organisation stimuleert ook over de hele wereld de vraag naar diamanten. Door middel van geraffineerde reclamecampagnes wordt de mythe verspreid dat diamanten kostbare geschenken zijn waarmee dierbare gevoelens kunnen worden uitgedrukt. In Japan, waar vijftien jaar geleden nog vrijwel geen belangstelling voor diamanten bestond, zijn sieraden met diamanten nu als gevolg van campagnes met de onverwoestbare slogan 'A diamond is forever' populaire cadeaus. China is de nieuwe markt die De Beers wil openbreken. Met een belangrijk deel van het reclamebudget dat vorig jaar 185 miljoen dollar bedroeg, wil De Beers de Chinezen ervan overtuigen dat diamanten als geschenk een betoverend effect hebben. In Antwerpen doet het verhaal de ronde dat daar een handelaar zelf succesvol van de mythe van de diamant gebruik heeft gemaakt. Om een vrouw te verleiden bood hij haar aan uit een collectie de diamant te kiezen die zij het mooiste vond. De vrouw nam de grootste diamant. Daar was de handelaar ook van uitgegaan - daarom had hij tussen kleinere diamanten één grote valse diamant gelegd.

De Sovjet-Unie begon eind jaren vijftig met diamantproduktie uit een Siberische mijn. De Beers overtuigde het communistische bewind ervan dat het zich voor diamantverkopen op de internationale markt het best bij het diamantkartel kon aansluiten. Vanaf 1960 liep alles onberispelijk. Een bijzonderheid was wel dat De Beers nooit werd verteld wat de totale Russische diamantproduktie was, omdat dit onder het staatsgeheim viel. De Sovjet-Unie leverde de diamant voor verkoop via de Central Selling Organisation in Londen en daarmee was de kous af. Anders dan bijvoorbeeld Australische diamanten, die meestal slechts voor industriëel gebruik geschikt zijn, waren de ruwe diamanten uit de Sovjet-Unie voornamelijk van zeer hoge kwaliteit. Ze droegen flink bij aan de waarde van de pakketten diamanten die De Beers jaarlijks verkoopt aan de handelaren. De handel is door het systeem van de zogenaamde sights gedwongen eenvoudiger diamanten te kopen om de hand op een exclusiever exemplaar te kunnen leggen.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie haastte De Beers zich in 1990 om een nieuwe overeenkomst te sluiten met Rusland. Afgesproken werd dat Rusland aan de Central Selling Organisation van De Beers 26 procent van de ruwe diamant zou leveren die jaarlijks in Londen wordt verkocht. Hiermee verplichtte Rusland zich de verkoop van ruwe diamant te beperken tot een quotum waarvan de omvang wordt bepaald door De Beers, die in Londen vaststelt hoeveel diamant de markt kan opnemen zonder dat het prijsniveau gevaar loopt. Rusland behield het recht om een kleine hoeveelheid ruwe diamant (vijf procent van de totale afzet) buiten De Beers om op de open markt te verkopen. Geslepen diamanten en (goedkopere) diamanten voor industriële doeleinden vielen buiten de overeenkomst.

Vanaf het begin heeft dit contract problemen opgeleverd. Het begon met de onafhankelijke republiek Jakoetië, de bron van de diamantenrijkdom van de Russische federatie. Jakoetië kreeg voor elkaar dat het twintig procent van de diamanten uit de plaatselijke mijnen buiten Moskou om zelf mocht verkopen. De Beers, bevreesd dat door Jakoetische verkopen de kunstmatig hoog gehouden diamantprijs gevaar zou lopen, haastte zich om een overeenkomst met Jakoetië te sluiten voor afname van alle diamanten die de onafhankelijke republiek te koop had.

De Beers kocht in 1990 voor een miljard dollar Russische diamanten. Vorig jaar nam de Central Selling Organisation voor 1,2 miljard dollar diamanten van Moskou af. Maar tegelijkertijd werd De Beers geconfronteerd met de toenemende Russische onvrede over de diamantovereenkomst. De Beers beschuldigde Rusland er vervolgens van veel meer ruwe diamant buiten Londen om op de open markt te verkopen dan contractueel was overeengekomen. Volgens schattingen zou Rusland vorig jaar voor 600 miljoen dollar aan diamanten op de open markt hebben afgezet. Joan Braune van de Central Selling Organisation vertelt dat De Beers gedwongen is om zoveel mogelijk van die diamanten op de open markt te kopen, omdat anders de diamantprijs in gevaar komt.

Sinds 1993 onderhandelt De Beers met Rusland over een nieuw contract, omdat de huidige overeenkomst dit jaar afloopt. Dat onderhandelen lijkt dikwijls veel op blufpoker. Rusland verandert met gemak van onderhandelaars, wat tot gevolg heeft dat het moeilijk voor De Beers is om te bepalen hoeveel zeggenschap de vertegenwoordigers van de andere partij aan tafel hebben. Aanvankelijk spraken vertegenwoordigers van De Beers met Russische ministers, maar de laatste tijd worden ze met onderhandelaars van lager niveau afgescheept.

Bij De Beers gaat men ervan uit dat Rusland uiteindelijk tot een akkoord wil komen, omdat het voor de opbrengst van diamanten afhankelijk is van de instandhouding van het diamantkartel. Bovendien neemt men aan dat er grenzen zijn aan de Russische mogelijkheden om druk op De Beers uit te oefenen. De Russen zouden veel meer diamant uitvoeren dan zij uit hun mijnen halen. Ze zouden op het ogenblik bij de verkopen hun diamantvoorraad moeten aanspreken, waarvan de omvang staatsgeheim is, maar die volgens schattingen nu nog een waarde van ongeveer vijf miljard dollar heeft.

Van Russische kant worden beschuldigingen over verkopen buiten het bestaande contract om overigens ontkend. Als Rusland diamanten in de Verenigde Staten laat slijpen, zou dat geen export van ruwe diamant zijn. Tegen smokkel vanuit de Oekraïne en Wit-Rusland kan Moskou helaas niets uitrichten. Het is een onontwarbare knoop van beschuldigingen en tegenwerpingen. Een functionaris van De Beers beweert zonder moeite diamanten uit Rusland te kunnen herkennen. Roger Wagemans, diamantair in het hart van de wereldmarkt van diamant vlak naast het Antwerpse Centraal Station, zegt dat dit niet altijd mogelijk is. In Antwerpen worden nogal wat uit Zwitserland afkomstige diamanten aangeboden, hoewel er geen Zwitserse diamantmijnen zijn. Zijn die diamanten Russisch?

Volgens een Russische ambtenaar zijn bij de onderhandelingen tot nu toe verschillende mogelijkheden aan de orde geweest om aan de Russische onvrede over de macht van De Beers tegemoet te komen. Daarbij is voorgesteld dat Russische vertegenwoordigers zouden worden opgenomen in het bestuur van de Central Selling Organisation en dat de exploitatie van de Russische mijnen in handen zou komen van een joint venture van Rusland en De Beers. Moskou heeft dit echter van de hand gewezen.

Rusland heeft voorgesteld om de Central Selling Organisation los te maken van het De Beers conglomeraat en dit diamantkartel om te vormen tot een organisatie die eigendom is van alle diamantproducenten. De Beers wil echter van zo'n drastische inlevering van macht niets weten. Een mogelijkheid waarover nu gesproken wordt, is dat Russische diamant voor de helft via de Central Selling Organisation van De Beers wordt verkocht en voor de andere helft door Rusland zelf. Als variatie op dit voorstel is ook geopperd om voor Russische diamanten een aparte internationale handelsorganisatie op te zetten die voor vijftig procent eigendom is van Rusland en waarvan de andere vijftig procent in handen is van De Beers.

Rusland wil in ieder geval bereiken dat het zeggenschap krijgt bij de bepaling van de prijzen van diamanten, waarvoor het nu geheel afhankelijk is van De Beers. Komt er voor het einde van dit jaar geen bevredigende oplossing, dan zal het waarschijnlijk aansturen op een overeenkomst met De Beers die slechts een beperkte looptijd heeft. Vervolgens kan er dadelijk verder onderhandeld worden. Want net zo min als De Beers de wereldmarkt kan reguleren zonder overeenkomst met een belangrijke producent als Rusland, kan Rusland het risico lopen dat het diamantkartel bij gebrek aan een contract met De Beers uiteenvalt en de markt instort.

Een Antwerpse bankier die gespecialiseerd is in de financiering van de internationale diamanthandel, zegt niet gelukkig te zijn met de huidige situatie. “De diamantmarkt is gebaat bij stabiliteit, bij rust. Die probeert de Central Selling Organisation van De Beers te handhaven. Maar door de problemen met Rusland is er nu onzekerheid.” Hij gaat ervan uit dat De Beers vroeger of later niet aan verandering kan ontkomen. Hij waarschuwt ook de positie van De Beers op de diamantmarkt niet te overdrijven. De Central Selling Organisation kan gerekend in gewicht (karaten) dan wel tachtig procent van de markt van ruwe diamant in handen hebben, als het om de waarde van de diamanten gaat is dat percentage volgens de bankier veel lager. Hij schat dat het niet veel meer is dan vijftig procent. Dat zou betekenen dat veel kostbare diamanten buiten de organisatie van De Beers om op de markt komen. Daarom is Rusland als producent van hoogwaardige diamant van onmisbaar belang voor het kartel van De Beers.

Roger Wagemans, bestuurslid van de Diamant Club van Antwerpen en lid van de overkoepelende Hoge Raad voor de Diamant in België, volgt de ontwikkelingen op de voet. Hij bekijkt het als een partij schaak, waarbij hij De Beers als ervaren grootmeesters beschouwt en aanneemt dat de Russen “toch ook geen stommeriken zijn”. Welke oplossing er ook voor het meningsverschil wordt gevonden, hij kan zich niet voorstellen dat iemand het risico zal nemen dat deze een lagere diamantprijs tot gevolg heeft. Wagemans: “Ik heb in ieder geval mijn hele familiekapitaal nog in diamant zitten.”