Geleidelijk verdwijnt de luxe om te bestellen wat je wilt

DEN HAAG, 8 APRIL. Ze hadden stilletjes in een belendend zaaltje geluisterd naar wat premier Kok vrijdagavond allemaal over de aanschaf van dertig Apache gevechtshelikopters had gezegd. En toen het hun beurt was bleven staatssecretaris Gmelich Meijling en minister Voorhoeve van defensie angstvallig voorzichtig. Immers, in december was het misgegaan. Uitlatingen van VVD-prominenten, waaronder zijzelf, in de sfeer van 'de Apache of anders niks' waren slecht gevallen in ministerraad, parlement, en ook op het eigen ministerie.

Daar was toen even de vrees opgekomen dat door het uitstel opnieuw een debat zou moeten worden gevoerd over het nut van de aanschaf van gevechtshelikopters. Staatssecretaris Van Houwelingen was daar in 1985 al over begonnen. Het ging toen nog om 50 gevechtshelikopters en zeven leveranciers, maar hij had het gemakkelijk. We hadden in die dagen immers nog een echte vijand en deze helikopters moesten dienen als 'vliegende tanks' voor de verdediging van onze sector in de Duitse laagvlakte tegen oprukkende Sovjet-tanks.

Later, maart 1991, wordt besloten tot de oprichting van een luchtmobiele brigade. Die kan ingezet worden binnen de NAVO, maar ook voor de ambitieuze vredestaken die Nederland zich dan zelf gaat stellen: op vier plaatsen tegelijk moet de krijgsmacht aan internationale vredesmissies meedoen. Maar voorlopig stormen de jongens van die luchtmobiele brigade met zwart geschminkte gezichten op de Veluwe uit containers waarin het geluid van een helikopter wordt nagebootst. Het is niet de beste voorbereiding voor Srebrenica of Tuzla.

Wilde een gehalveerde landmacht, die het met alle hervormingen op Defensie het moeilijkst had, geloofwaardig blijven dan moesten er snel goede spullen komen. De luchtmacht zou de heli's gaan vliegen. In hun ijver verspreidde de luchtmacht nog voor hun politieke bazen een beslissing hadden genomen informatie over de Apache aan wie het wilde lezen. 'Amerikaans of anders niets' was haar stellige overtuiging. En zo ontstond er een sfeer dat maar weer eens goed naar de generaals geluisterd diende te worden. Anders zou die hele herstructurering van het leger een groot fiasco worden. De luchmacht legde zo niet alleen evaluatierapporten, maar ook een mes op tafel.

In het verleden werd altijd vrij automatisch gekozen voor Amerikaans fabrikaat. Met de luchtmacht daar en de fabrikanten bestonden de beste contacten. Die moesten zo blijven. Zij had geen oog voor het feit dat de Amerikanen zich meer en meer uit Europa terugtrekken en Nederland vaker samenwerkt met Duitsers, Fransen, Belgen en Britten bij vredesacties. Zo wordt het politiek en militair belangrijker om gezamenlijk Europees in te kopen en ook gezamenlijk die industrie verder op te bouwen.

Premier Kok moffelde gisteravond in zijn toelichting die ontwikkelingen weg omdat het volgens hem niet om een tegenstelling Amerika-Europa ging, maar om de aanschaf van het beste produkt. Hij moest overigens toegeven dat 'er zijlichten waren geworpen' bij de besluitvorming op toekomstig Europees industriebeleid en werkgelegenheid.

In het voorname herenlogement van de statenleden van Rotterdam aan het Plein, waar Defensie is gehuisvest, brandde vrijdagavond laat na de korte toelichting van de minister en de staatssecretaris nog een enkele bureaulamp. Er was geen champagne, niets triomfantelijks. De mening leek te overheersen dat het steeds moeilijker zal worden bij krimpende begrotingen de luxe te behouden om te bestellen wat je wilt.