Bezetting Zeeuws dorp komt indrukwekkend tot leven

De rook van de vrijheid, zondag, Ned.3, 19.30-20.00u.

Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog veranderde het leven van de 18-jarige Hans Warren drastisch. Hij woonde met zijn ouders in een dijkhuis bij Borssele aan de Scheldemonding, een locatie van groot strategisch belang. Warren had een geïsoleerd bestaan: weinig contacten met leeftijdgenoten, van huis uit atheïstisch en enig kind. Voor de oorlog hield hij zich buiten schooltijd hoofdzakelijk bezig met het bestuderen en schetsen van vogels, die in een nabijgelegen natuurgebied neerstreken. Een echte 'eenzaad', zoals hij zich noemt in De rook van de vrijheid, deel drie in de serie oorlogsherinneringen van schrijvers, uitgezonden door de VPRO-televisie.

De vrede van zijn jeugd werd ruw verstoord door Duitse vliegtuigen die laag overvlogen en bommen gooiden, de jonge Warren werd geconfronteerd met aangespoelde, verminkte lijken van militairen. Niet dat hij bang was: hij verschanste zich in het stro en liet zich niets van de schermutselingen ontgaan. Hans Warren toont 50 jaar na dato met luchtfoto's de afzondering en de kwetsbaarheid aan van het dijkhuis waarin hij woonde. Op een aantal ruiten na bleef het huis echter buiten schot: de krijgshandelingen aan de Westerschelde duurden langer dan in Noord-Nederland, de verdediger kreeg er de hulp van Fransen - die ten slotte met achterlating van hun persoonlijke eigendommen het hazepad kozen. Ogenschijnlijk kreeg het leven na de capitulatie weer zijn gewone loop.

In de eerste van vier afleveringen met de criticus, dichter en dagboekschrijver Warren krijgen op indrukwekkende wijze de sluipenderwijs toenemende tekenen van terreur gestalte, zoals die zich in dit geval in bezet Goes voordeed: Warren toont een groepsfoto van leerlingen en leraren van het Goeser Lyceum, waarop met een zwarte balk de naam van de joodse fotograaf onleesbaar was gemaakt. De beeltenis van de - eveneens joodse - leraar scheikunde, wijst Warren, werd op de foto nog wel getolereerd. Een enkel historisch filmpje, waaronder een van het verwoeste Middelburg, lardeert Warrens vertelling, die zo beeldend en vol van details is, dat een tijdsbestek in zomaar een Zeeuws dorp tot leven komt.

Warren leest in de serie fragmenten voor uit zijn Geheim dagboek, daarmee de authenticiteit van zijn vertelling onderstrepend. In deel vier, dat de periode vanaf de geallieerde invasie in Frankrijk tot de bevrijding omspant, behandelt de schrijver het dilemma waarmee hij tijdens en nog geruime tijd na de oorlog heeft geworsteld. Zijn ouders, waarover in het Geheim Dagboek vaak zonder mededogen wordt bericht, legden gedurende de oorlogsjaren enige sympathie voor de Duitsers aan de dag - zonder dat overigens met een lidmaatschap van enigerlei partij te bezegelen. Hijzelf had vriendschap gekregen met de leider van het verzet op Zuid-Beveland, en met zijn dochter - die na de bevrijding, omdat ze een verhouding had met een Duitser, ternauwernood aan een volksgericht was ontsnapt.

Waar lag de grens tussen goed en fout? Was die in zo'n dorpsgemeenschap eigenlijk wel te trekken? Warrens vader, voor de oorlog een gevierd waterloopkundig ingenieur, werd na de bevrijding in Vught geïnterneerd en vervolgens nog geruime tijd in de uitoefening van zijn beroep gefrustreerd. Hoewel Hans Warren met zijn vader over diens stellingname felle discussies had gevoerd, was hij van zijn daadwerkelijke onschuld overtuigd. Bitter constateert de schrijver in de slotaflevering, dat zijn vader slachtoffer moet zijn geweest van een persoonlijke vete, uitgevochten onder het mom van politieke zuivering. De viering van de 50-jarige bevrijding hoeft van Hans Warren niet zo nodig meer - of het zou alleen en in stilte moeten zijn, aan de dijk bij Borssele waar eens zijn ouderlijk huis stond.