Toergenjev en O.J. Simpson

Toergenjev is in Parijs. Hij komt een goede bekende tegen. 'Wat een gelukkig toeval! Ik was naar je op zoek. Ik heb twee uitstekende plaatsen weten te bemachtigen, op de derde rij voor het schavot. Ik nodig je uit.' De Russische schrijver is tegenstander van de doodstraf, maar dat belet hem niet de uitnodiging aan te nemen. Zo is hij er getuige van hoe de beruchte moordenaar Troppmann onder de guillotine zijn hoofd verliest. Daaraan hebben we een van de gruwelijkste, want in zijn nauwkeurigheid meest ongenadige verhalen over een terechtstelling te danken. Als het hoofd gevallen is, dringt men zich naar voren. De sterksten slagen erin, hun zakdoek in het bloed te drenken.

In het voorlaatste nummer van The New Yorker staat een reeks foto's, Faces of the Simpson Trial, portretten van mensen die tot de hofhouding van de verdachte horen. De voortgang van het proces is in heel Amerika dagelijks uitvoerig op de televisie te zien, kranten hebben er op de dag dat ik dit schrijf, de vijftigste van het proces, inmiddels boekdelen aan gewijd, een van de computernetwerken geeft iedere dag de volledige tekst, deskundigen van alle relevante disciplines komen hun zegje doen, en nu heeft het serieuze weekblad, bekend om zijn gevoel voor humor, deze foto's gepubliceerd. Reportage, kunst? Ik durf het niet te zeggen. Het zijn Toergenjev-achtige foto's.

De reeks begint met een portret van de hond Kato, waarschijnlijk de enige ooggetuige van de moorden, de kroongetuige aan wie niemand iets heeft. Als huisdieren konden spreken zou het recht gemakkelijker zijn loop hebben, of de huisdieren een ander leven. En dan de foto van de toeristen die zich verdringen voor het hek van 875 South Bundy Drive, waar het is gebeurd. Een mevrouw heeft zich in haar rolstoel laten aanvoeren, een meneer van - aan zijn achterhoofd te zien - ver in de middelbare leeftijd staat gebukt in loerhouding, met één been in de bloeiende planten van de border langs het tuinpad. Foto's om te bestuderen, in al hun details even nauwkeurig als de waarneming en de stijl van Toergenjev. De naam van de fotografe is Annie Leibovitz.

Na deze zijn er nog negen foto's die ik nu oversla. In de serie komt O.J. Simpson één keer voor, terloops, als er een pauze is. Hij ziet eruit zoals hij er altijd uitziet: onberispelijk, wantrouwend, minachtend, onaantastbaar. Zijn verdedigers, zijn aanklagers, de getuigen en wat er verder tot het personeel van het proces hoort, en zeker de strenge grootvizier-opperhofmeier rechter Lance A. Ito, ze staan allemaal in hiërarchische verhoudingen onder hem, ze horen allemaal tot zijn personeel. Helemaal onderaan staan de kannibalen in zijn voortuin.

Is het wel in orde, in overeenstemming met de regels van de fatsoenlijke rechtsspraak? Daarover bestaat groot verschil van mening maar dat doet er niet meer toe. Het is een vraag waarop het antwoord in ieder geval te laat komt. Alle spelers zijn ondergeschikt geraakt aan de voortgang van het drama, en de kern daarvan is de dagelijkse vivisectie die de ontelbaren op hun held uitoefenen. Troppmann wordt in uiterste vertraging, in tienden van millimeters nog eens onthoofd en daarbij heeft hij de allure dat hij er niets van voelt, dat het hùn probleem is, van de rechter, de beul, degenen die om het schavot al met hun zakdoek klaar zitten.

Van tijd tot tijd vragen de Westeuropeanen zich af wat ze moeten doen om hun filmindustrie te redden. Subsidies, quota, de import uit Hollywood beperken. Wie weet zou het helpen als we er ernst mee maakten. Maar op het gebied van drama heeft West-Europa één gebrek. Er zijn geen openbare terechtstellingen meer. De Europeanen hebben niet bijtijds gezien hoe een televisietoestel tot schavot kan worden omgebouwd en de camera tot guillotine. De verwatering van het Europese drama is begonnen met het afschaffen van de doodstraf, en daarna zijn we op dat pad verder gegaan. Denken in drama's is een afzonderlijke categorie die het best gedijdt in een omgeving waar het normaal is dat het er onbarmhartig kan toegaan. Die omgeving en dat besef van normaal zijn in West-Europa allang in verval. Het drama van O.J. Simpson is in Europese ogen niet meer dat van een man die terecht staat en wint of verliest. Hij staat er als een prooi die langzaam, met kleine hapjes, door zijn publiek wordt opgegeten en verteerd. Die smaak van een mensenziel zijn we hier kwijt.