Agaath Witteman regisseert nieuw nieuw stuk Norén; Waarachtig gespeelde huwelijksruzies

“Toneel moet over iets ergs gaan”, zegt regisseuse Agaath Witteman. Bij De Appel bereidt zij de wereldpremière voor van Zo eenvoudig is de liefde, een stuk van de Zweedse toneelschrijver Lars Norén.

Griezelig echt zijn de echtparen in de drama's van Lars Norén. Angst en onzekerheid, verveling, jaloezie en frustraties: met behulp van veel sterke drank komt het er allemaal uit. Een huwelijksdrama van Norén is een therapeutische sessie waarbij het er hard aan toe gaat. De waarheid tolt schaamteloos door de kamer, er wordt gekwetst en vernederd, flessen en façades gaan aan diggelen.

Zo eenvoudig is de liefde, geschreven in 1990, is nóg levensechter dan wat we al van Norén gewend zijn omdat de schrijver de twee stellen in het stuk modelleerde naar kennissen uit het Zweedse toneelwereldje. Gesprekken en ruzies van die kennissen kwamen letterlijk in de geschreven tekst terecht. Omdat het Zweedse publiek de door Norén geportretteerden waarschijnlijk direct zou herkennen, hebben zij verboden het stuk in zijn eigen land op te voeren.

Het drama zal nu in Nederland, bij Toneelgroep De Appel, zijn wereldpremière beleven. Regisseur Agaath Witteman, die eerder bij De Appel werk van Strindberg en Ibsen ensceneerde, maakt de klus af die aanvankelijk aan Norén-specialist Karst Woudstra was toebedacht. Door ziekte van een van de actrices werd de premièredatum opgeschoven en Woudstra kon toen niet langer blijven omdat hij elders verplichtingen had.

Sinds februari is Witteman met het stuk bezig en een paar dagen voor de première komt ze opgewekt uit het repetitielokaal. “'t Eind is nu veel kaler hoor”, zegt ze, refererend aan haar eerste try-out. Die was warm, vol en heftig. Slopend voor het publiek dat zich een nacht door de spelers op sleeptouw genomen voelde.

Volgens Witteman komt haar werkwijze ongeveer overeen met wat Woudstra voor ogen stond. Waarachtig spel - ze spreekt de woorden met enige gêne uit - daar streeft ze naar. “Ik wil niet dat de acteurs hun personage bijeensprokkelen met behulp van een snor, een hoed, een accent en andere uiterlijkheden. Het personage moet van binnenuit ontstaan. Toen ik de regie overnam waren de acteurs nog naar een interpretatie aan het zoeken. Gelukkig maar voor mij: dan kan ik de boel nog een béétje beïnvloeden.”

Zij is tenslotte een ander mens dan haar voorganger. “Ik ben een vrouw, bijvoorbeeld. Dus kijk ik anders naar de mannen en vrouwen in het stuk. Hedda, de rol die nu door Marijke Beversluis gespeeld wordt inplaats van door Christine Ewert, kun je als een kindvrouwtje neerzetten. Maar je kunt haar gedrag ook doen voortkomen uit een ongelooflijk schuldgevoel over het feit dat ze in haar leven gefaald heeft. Waarom gedragen zoveel vrouwen zich zo neurotisch? Hoe komt het dat het lijkt alsof ze naïef zijn en dom? Ik ga ervan uit dat Hedda eigenlijk heel intelligent is.” Met een verwrongen stemmetje zegt ze: “Ik wìl geen dom vrouwtje op het toneel. Raar misschien, want de dames in dit stuk zijn krengen. Maar als je moet kiezen tussen domme en intelligente krengen kies ik liever voor de laatste.”

Die keuze heeft met haar eigen biografie te maken, vertelt ze. Jarenlang leidde ze een traditioneel vrouwenleven, met drie kinderen en een man. Toen de kinderen eindelijk groot waren en zij tien jaar geleden artistiek leider van Theater Persona werd en later van het Theater van het Oosten, ondervond ze aanvankelijk fikse weerstand. “'Jij móet zeker zo nodig omdat je de vrouw van Hans Croiset bent', kreeg ik te horen - terwijl ik, ondanks het huishouden, toch aardig wat regie-ervaring had.” Als ze van haar ouders geen 'positieve basis' had meegekregen, zou ze beslist in een vitale depressie zijn beland, zegt ze.

Toneel, meent Witteman, moet over iets ergs gaan. “Ik houd niet van hilarisch toneel. Leuke vorm, ironie, grappige scènetjes: nooit wat aan gevonden. Ik houd van tragedies. Nooit gedacht dat ik nog eens zo'n serieuze regisseur zou worden, want zelf ben ik een nogal jolig type.”

De gekke stemmetjes waarin zij bijvoorbeeld spreekt, dat is een tic die ze met veel toneelspelers deelt. 'Als acteurs met elkaar praten doen ze allerlei mensen na. Daar hoeven ze niet op te oefenen, dat gaat vanzelf. En dat was bij de repetities een voordeel.” Zo eenvoudig is de liefde speelt zich af na de première van een toneelvoorstelling. Sacha Bulthuis vertolkt de rol van actrice Alma en Carol Linssen speelt Robert, Alma's man. “Deze echtgenoot is een acteur die zich vereenzelvigt met sterren als Robert de Niro en Rod Steiger. Hij spiegelt zich voortdurend in filmbeelden.”

Alma klaagt erover dat er bij haar toneelgezelschap alleen maar lieden rondlopen die elkaars bloed wel kunnen drinken. Bij De Appel is dat anders, verzekert Witteman. “De acteurs zijn hier erg trouw aan de regisseur en ze zullen elkaar nooit afvallen, al zouden er onderling spanningen kunnen zijn. Waar elders in Nederland vind je een gezelschap dat al zo lang bij elkaar is?”En ook bij dit gezelschap, waar ze sinds haar vertrek bij het Theater van het Oosten als free-lance-regisseur werkt, doet ze geen concessies aan het publiek, vindt ze zelf: “In deze voorstelling komt ontzettend veel 'kut' en 'neuken' voor waardoor een bepaald type bezoekers in de pauze wegloopt. Waren we publieksvriendelijk, dan zouden we er gewoon een paar 'godverdommes' uithalen.'

Bij die eerste try-out schrokken sommige toeschouwers van de dingen die Noréns personages over joden beweren. 'Het is niet eenvoudig om te concurreren met iemand die aan de gaskamers is ontsnapt', sneert Robert tegen zijn joodse vrouw. Witteman: 'Ook in Nederland is er nog veel jaloezie jegens joden die de Tweede Wereldoorlog hebben overleefd en die zich daarop kunnen beroepen.' Ze vermoedt dat de actrice naar wie Norén zijn Alma gemodelleerd heeft joods is. “Als het goed is komt ze op de première. Alma heeft een verhouding met een 'kleine dikke dichter', die in het stuk onzichtbaar blijft. Dat is Norén zelf, het is een autobiografisch gegeven. En in werkelijkheid heeft de actrice zelfmoord willen plegen omwille van die dichter. Misschien is de voorstelling, zelfs hier en niet in Zweden, toch een schok voor haar. Dan ziet ze zichzelf en hoort ze haar eigen teksten. Vreemd, heel vreemd lijkt me dat.”

'Zo eenvoudig is de liefde' gaat vanavond in de Studio van het Appeltheater, Den Haag, in première.