Rivieren worden schoner, beken vuiler, vindt beekjuffer

Libellen zijn uitstekende indicatoren voor de kwaliteit van het water. Een uitgebreid onderzoek naar de huidige verspreiding van libellen is zojuist afgerond. De Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie en de Jeugdbond voor Natuur- en Milieustudie die het onderzoek uitvoerden, hebben een groot deel van hun bevindingen al in kaart gebracht. Zo werden met de computer over de jaren 1990-1994 ruim 15.000 waarnemingen verwerkt.

Om hun specifieke milieu-eisen werd bij dit onderzoek speciale aandacht besteed aan de beekjuffers. Beekjuffers zijn fraaie insekten. Als ze over het water zweven lijken het exotische vlinders, vooral de staalblauwe mannetjes. In Nederland komen twee soorten beekjuffers voor, de bosbeekjuffer (Calopteryx virgo) en de weidebeekjuffer (Calopteryx splendens). C. virgo is niet alleen een indicator voor de waterkwaliteit van beken, maar ook voor de diversiteit van het landschap in de directe omgeving daarvan. Aangezien de bosbeekjuffer steeds meer terrein moet prijsgeven, zijn de vooruitzichten voor deze soort somber. 'De verdere afname van deze soort kan worden gezien als een belangrijke aanwijzing dat de kwaliteit van met name de betere beken in Nederland nog achteruit gaat', aldus R. Ketelaar in een artikel over dit onderzoek in Natura.

De weidebeekjuffer kwam vroeger langs beken in het zuiden en oosten van ons land voor. Door beeknormalisaties en waterverontreiniging belandde C. splendens in de jaren zeventig op een dieptepunt. Sinds het begin van de jaren tachtig werd een lichte vooruitgang geconstateerd. Gegevens uit het libellenproject bevestigen deze opmars. Veel oude vindplaatsen zijn weer bezet en op de meeste plaatsen gaat deze soort vooruit. In het kader van dit project kwamen er ook waarnemingen uit het westen van ons land, uit de duingebieden bij Voorne en Heemskerk. De ontdekking van een vaste populatie weidebeekjuffers in de Nieuwe Merwede is in dit verband opmerkelijk. Rond weelderig begroeide kribben werd daar het volledige baltsritueel waargenomen, waarbij de mannetjes de blauwe vleugels langzaam in- en uitklapten. Met behulp van hun legboor deponeerden de wijfjes eitjes op in de rivier drijvend schedefonteinkruid. Het voorkomen van C. splendens in de Nieuwe Merwede kan te maken hebben met de sterk verbeterde kwaliteit van de Rijn. De Nieuwe Merwede wordt immers volledig door de Rijn gevoed. Het ecologisch herstel van de Rijn is de laatste jaren evident, niet alleen in Nederland, maar ook in de andere aan de Rijn grenzende landen. Voor de politiek was het ongeval bij het chemische bedrijf Sandoz te Bazel op 1 november 1986 aanleiding het Rijn Actie Programma te introduceren. Resultaat daarvan is ondermeer een spectaculaire daling, in vergelijking met zo'n twintig jaar geleden, van de percentages kwik, cadmium en fosfaten in de Rijn. Ephoron virgo, een soort haft (eendagsvlieg), komt sinds 1991 na een afwezigheid van bijna 50 jaar weer in alle Rijntakken voor.