Illegaal met vakantie

Ouders voelen zich steeds minder gebonden aan de schoolvakanties: tweeverdieners boeken extra reisjes, allochtonen nemen hun kinderen mee naar het land van herkomst.

Toen de lerares verpleegkunde Hennita Kes uit Haarlem vorig jaar september een skivakantie in Oostenrijk wilde bespreken, bleek de hele Krokusvakantie al volgeboekt. Maar zij en haar echtgenoot, neuroloog, snakten naar vakantie. Door ziekte en werk waren ze in 1994 alleen in de zomer een weekje weggeweest met de kinderen, en dus vroegen ze verlof van het schoolhoofd om hun oudste kind van negen in de week na de Krokusvakantie mee te nemen naar Oostenrijk. Voor de twee jongste kinderen hoefde geen verlof te worden gevraagd.

'Wij vonden dat we het hadden verdiend en ik had niet het idee dat ik mijn zoontje benadeelde. Het gaat goed met hem op school en hij kreeg huiswerk mee om in de vakantie te maken. Wij hebben natuurlijk oneigenlijk gebruik gemaakt van de verlofregeling maar we wilden na een zwaar jaar graag weg.'

De afgelopen tien jaar namen steeds meer ouders hun kinderen buiten vakantietijd mee op vakantie. Een landelijk overzicht is er niet, maar uit de gemeentelijke cijfers blijkt dat de aantallen 'relatief verzuim' (hieronder vallen zowel spijbelen als vakantieverzuim) sterk zijn gestegen. Zo groeide in Rotterdam het aantal meldingen van ongeveer duizend in het schooljaar 1991-1992 naar zestienhonderd in 1993-1994. Het aantal processen verbaal voor verzuim nam toe van circa vijftig in '91-'92 naar 420 in '93-'94. Steden als Amsterdam en Den Haag laten een vergelijkbaar beeld zien. Vakantieverzuim komt relatief vaker voor op basisscholen dan op middelbare scholen, en is vooral een grote stadsprobleem.

Aangescherpt

Om een halt toe te roepen aan het verzuim heeft het Ministerie van Onderwijs per 1 augustus 1994 de Leerplichtwet aangescherpt. Alleen wanneer de ouders door de aard van hun beroep niet binnen de officiële schoolvakanties veertien dagen weg kunnen, is het mogelijk dat een leerling de maximale hoeveelheid van tien verlofdagen per jaar opneemt. De gemeentelijke leerplichtambtenaren moeten er scherper dan vroeger op toezien dat hier de hand aan wordt gehouden. Verder zijn de zogenaamde 'gewichtige omstandigheden' die extra verlof mogelijk maken tot op de centimeter nauwkeurig afgebakend. Verhuizing levert maximaal één dag vrij op, huwelijk twee dagen, jubilea weer één dag en overlijden vier dagen. Ook de niet-christelijke feestdagen waarop kinderen niet naar school hoeven zijn op een rijtje gezet: het Divalifeest en het Holifeest voor hindoes, het Offerfeest en het Suikerfeest voor moslims, en voor joodse leerlingen het Joods Nieuwjaar, de Grote Verzoendag, het Loofhuttenfeest, het Slotfeest, het Paasfeest en het Wekenfeest.

De meeste betrokkenen zijn het erover eens dat vakantieverzuim ten koste kan gaan van de ontwikkeling van het kind. L. van der Valk, vice-voorzitster (en vanaf 18 mei voorzitster) van de Landelijke Vereniging Leerplichtambtenaren: 'Het lijkt wel of ouders vakanties belangrijker zijn gaan vinden dan de schoolcarrière van hun kind. Vaak willen ze met Kerst een tweede keer op vakantie, of krijg je te maken met opa die voor zijn 75ste verjaardag de hele familie uitnodigt voor een lang weekend Centerparcs. Dan hebben we het over gezinnen uit de meer welgestelde kringen die zich zulke vakanties kunnen veroorloven. De tweede belangrijke oorzaak voor de toename zijn de allochtone gezinnen die in de zomer teruggaan naar het land van herkomst en hun kinderen daarvoor van school nemen. Dat werd in de hand gewerkt door de - inmiddels afgeschafte - regeling uit de tweede helft van de jaren tachtig dat allochtone ouders hun kinderen eens in de drie jaar drie weken voor aanvang van de schoolvakantie van school mochten halen voor zo'n reis naar het thuisland.'

De landen waar de 'thuisreizen' naar toe gingen waren vooral Turkije en Marokko, de laatste jaren steeds dichter gevolgd door Irak, Iran en Somalië. Ruim tien jaar geleden begon het aantal gezinsherenigingen in de zomer snel toe te nemen, met het gevolg dat sommige basisscholen in de grote steden van mei tot november kampten met een bezetting van rond de veertig procent. Voor de leraren was het ondoenlijk om leerlingen met zeven weken achterstand weer helemaal bij te werken, zodat een aantal van hen bleef zitten. Sinds vijf jaar krijgen ouders die hun kinderen wekenlang van school houden een proces verbaal en deze excessen komen nu nauwelijks meer voor.

Volgens R. van der Staay, leerplichtambtenaar in Rotterdam, staat hier tegenover dat onder de nieuwe wet een aantal allochtone ouders sjoemelt met de redenen voor extra verlof. 'Wij hebben hier een vader gehad die drie keer binnen één jaar zijn eigen moeder ging begraven en daarvoor zijn kinderen van school haalde. Na de tweede wederopstanding werd het ons wat te gortig. Ook andere ouders komen met verklaringen van ziekte en dood die niet kloppen.'

Ze wijst erop dat veel van deze ouders zelf nauwelijks scholing hebben gehad en daarom ook niet zoveel waarde hechten aan de opleiding van hun kinderen. Van der Staay is ervan overtuigd dat het de maandenlange zomervakanties van allochtone gezinnen zijn geweest die aanleiding waren om de leerplichtwet te verscherpen. Het relatief hoge percentage allochtone leerlingen in de grote steden (52% op Rotterdamse basisscholen, 50% in Amsterdam) zou dan verklaren waarom het vakantieverzuim vooral daar een probleem is.

Maar ook scholen met een melkwit leerlingenbestand worden geplaagd door vakantieverzuim, zij het op andere tijdstippen en om andere redenen. Hier gaat het om een beperkte groep ouders, vaak tweeverdieners, die zichzelf te zwaar belast vinden en snakken naar vakantie. Niet langer de leerplicht van de kinderen maar de rust van de ouders heeft prioriteit. Doordat het verzuim meestal onder de toegestane grens van tien dagen blijft - waaraan tot vorig jaar geen voorwaarden waren verbonden - liep dit nooit zo in de gaten.

De Hildegaert Basisschool staat in Hilligersberg, in het noorden van Rotterdam. Een blanke school in een welgestelde wijk van advocaten en artsen. Directeur P.J. Ekhart wordt het meest geconfronteerd met verzuim in het voorjaar, de tijd van de wintersport. Niet dat nou de hele school zijn deur plat loopt met verzoeken om eerder weg te gaan, maar het bepaalt toch de stemming en verpest zijn humeur. 'Er zijn ouders bij die poeslief zeggen: 'Ik kan mijn kind op school laten zitten en laten nareizen naar de wintersport, maar de boete voor verzuim is veel lager dan de kosten van het ticket.' Ze geven eerlijk toe dat ze in maart op vakantie willen omdat het dan rustiger is in de wintersportgebieden, ze niet in de rij hoeven te wachten voor de skilift, en niet in de file hoeven te staan. Verzachtende omstandigheden zijn er altijd genoeg. Ze hebben een drukke baan, en hun kinderen zijn zo pienter dat ze best een weekje kunnen missen. Dat laatste kan wel waar zijn, maar het strookt niet met mijn rechtvaardigheidsprincipes om dat verzuim toe te staan.Ik vind ook dat boetes voor vermogende ouders hoger moeten zijn dan voor arme allochtone ouders die hun kinderen in de zomer meenemen naar Turkije.'

Lik-op-stuk-beleid

De geldstraffen bedragen nu in grote steden als Rotterdam en Den Haag, waar een lik-op-stuk-beleid wordt gevoerd, ƒ50,- per kind per dag ongeoorloofd verzuim. Aan de Hildegaertschool is het aantal aanvragen verminderd sinds de aanscherping van de Leerplichtwet in augustus 1994, maar op jaarbasis stuurt Ekhart toch nog zeker vijf families door naar de leerplichtambtenaar. Steeds vaker ziet hij dat ouders de benodigde werkgeversverklaring zelf hebben geschreven. Geen probleem want ze zijn eigen baas of zitten als specialist in een maatschap.

Officier van Justitie Botman uit Alkmaar, lid van het Platform Uitvoering Leerplichtwet, voelt er wel wat voor ouders het economisch voordeel van een vakantie in het laagseizoen af te pakken. 'Door luxeverzuim te benaderen als economisch delict zou je de winst kunnen afromen die ouders maken door in goedkope periodes weg te gaan. Bij straffen voor dit verzuim moet je niet uitgaan van boetes van twee-, driehonderd gulden, maar van hogere bedragen. Als het economisch voordeel van ouders die hebben ingeschreven op een goedkope aanbieding van een touroperator zeshonderd gulden is, wordt dat voordeel door de huidige boetes hoogstens wat minder.'

Het economisch voordeel waar Botman op doelt laat zich illustreren aan de hand van de prijslijsten van vakantieparken. In het Overijsselse recreatiecentrum 't Hooge Holt kosten de zespersoons-vakantiehuisjes van oktober tot medio december vierenvijftig gulden per nacht. Tussen de 23ste en de 30ste schiet de prijs omhoog naar hondertien gulden per nacht. Voor buitenlandse skivakanties geldt hetzelfde. Wie in de tweede week van januari in Morzine gaat skiën is per nacht 74 gulden kwijt, wie eind februari, in de Krokusvakantie, arriveert mag voor hetzelfde appartement 245 gulden neertellen. Wanneer dat ouders een voordeel oplevert van ƒ1.000,- tellen ze de ƒ500,- boete voor hun verzuimende kind(eren) graag bij het vakantiebudget op.

Het calculerende gedrag van ouders wordt in de hand gewerkt door de vakantiespreiding. In plaats van de drie klassieke vakanties van vijftig jaar geleden (Pasen, Kerst en Zomer) bestaat er nu een groot aantal kleine vakanties dat het ene jaar wel en het andere niet gespreid is. De voorjaarsvakantie van 1995 duurde voor alle scholen in Nederland van 25 februari tot 5 maart, maar zal in 1996 gesplitst zijn in twee afzonderlijke weken voor het Noorden en het Midden/Zuiden. De Paasvakantie is teruggebracht tot één of twee dagen vrij, en daarvoor in de plaats bestaat sinds enkele jaren de Meivakantie. Die heeft soms ook nog een andere naam, zoals Tulpvakantie. De vakantiedata zijn zoveel minder overzichtelijk dan vroeger dat ouders minder geneigd zijn daar rekening mee te houden.

Het verzuim dat hiervan het gevolg is kan niet alleen voorkomen worden door de boetes te verhogen, maar ook door de pakkans te vergroten. Dat is de taak van het schoolhoofd, maar die bevindt zich vaak tussen twee vuren. Hij moet de leerplichtwet toepassen maar heeft tegelijk belang bij een goede verstandhouding met de ouders. Dus knijpt hij wel eens een oogje dicht bij vakantieverzuim. Officieel kan een directeur hiervoor gestraft worden met een boete van ƒ5.000,-. Hoewel de positie van de leerplichtambtenaar, die het schoolhoofd moet controleren, binnen de aangescherpte wet versterkt is, wijst de praktijk uit dat leerplichtambtenaren het meestal te druk hebben om in de klas te gaan kijken of alle leerlingen wel aanwezig zijn. De Onderwijsinspectie beperkt zich tot steekproeven.

Proefwerken

Daarom treffen de scholen zelf maatregelen. Per brief worden de ouders gewaarschuwd hun kinderen niet buiten reguliere vakantiedagen van school te houden. Sommige leraren op middelbare scholen gaan er zelfs toe over op de laatste dag voor de vakantie proefwerken te geven om zoveel mogelijk leerlingen op school te houden. Zoals op Laar en Berg, scholengemeenschap voor havo en vwo in Laren, waar conrector Wisse Smit spreekt van een 'alarmerende trend van mensen die een dagje extra pakken voor de Kerst en de voorjaarsvakantie. Het gaat toch al snel om zo'n drie leerlingen per klas. En je kunt de ouders wel zo'n brief geven van de onderwijsinspectie, maar dan zeggen ze heel openlijk dat ze hun kinderen de volgende keer gewoon ziek zullen melden.' Smit ergert zich aan wat hij ziet als een mentaliteitskwestie, als een gebrek aan elementair fatsoen bij de ouders. Toch vindt hij het te ver gaan om de namen van de ouders die een dag eerder weggaan door te geven aan de leerplichtambtenaar, zodat die ze met een proces-verbaal kan dreigen. 'Dat helpt niet. Bovendien bevinden we ons in een concurrentieslag met andere scholen. Het eindigt er meestal mee dat wij zeggen: Het mag niet, maar een prettige vakantie.'

Er zijn ouders bij die poeslief zeggen:

'Ik kan mijn kind op school laten zitten en laten nareizen naar de wintersport, maar de boete voor verzuim is veel lager dan de kosten van het ticket.'